Cấu trúc rẽ nhánh (If-Elif-Else)

▶ Xem trên YouTube

Cấu trúc rẽ nhánh cho phép chương trình thực hiện các đoạn code khác nhau dựa trên điều kiện. Python sử dụng các câu lệnh if, elif, và else để tạo ra các nhánh quyết định.

1. Câu lệnh if

Cú pháp cơ bản

if điều_kiện:
    # Code thực thi khi điều kiện đúng
    câu_lệnh_1
    câu_lệnh_2

Lưu ý quan trọng:

• Sau if phải có dấu hai chấm :
• Code bên trong phải thụt lề (indent) - thường dùng 4 spaces
• Python phân biệt khối code bằng thụt lề, không dùng dấu ngoặc nhọn {}

Ví dụ đơn giản

age = 18

if age >= 18:
    print("Bạn đã đủ tuổi trưởng thành")
    print("Chào mừng bạn!")

print("Chương trình kết thúc")

Điều kiện boolean

# Điều kiện trả về True/False
is_student = True

if is_student:
    print("Bạn là học sinh")

# Tương đương với
if is_student == True:
    print("Bạn là học sinh")

So sánh số

score = 85

if score >= 80:
    print("Điểm của bạn: Giỏi")

if score > 90:
    print("Xuất sắc!")  # Không in vì score = 85

# So sánh nhiều điều kiện
temperature = 25

if temperature > 30:
    print("Trời nóng")

if temperature >= 20 and temperature <= 30:
    print("Thời tiết dễ chịu")  # In ra dòng này

2. Câu lệnh if-else

Cú pháp

if điều_kiện:
    # Code khi điều kiện đúng
    câu_lệnh_1
else:
    # Code khi điều kiện sai
    câu_lệnh_2

Ví dụ

age = 15

if age >= 18:
    print("Bạn đã trưởng thành")
else:
    print("Bạn chưa trưởng thành")  # In ra dòng này

# Ví dụ số chẵn/lẻ
number = 7

if number % 2 == 0:
    print(f"{number} là số chẵn")
else:
    print(f"{number} là số lẻ")  # In ra: 7 là số lẻ

Lồng if-else

password = "python123"

if len(password) >= 8:
    print("Độ dài mật khẩu hợp lệ")

    if password.isalnum():
        print("Mật khẩu chỉ chứa chữ và số")
    else:
        print("Mật khẩu có ký tự đặc biệt")
else:
    print("Mật khẩu quá ngắn")

3. Câu lệnh if-elif-else

Cú pháp

if điều_kiện_1:
    # Code khi điều_kiện_1 đúng
    câu_lệnh_1
elif điều_kiện_2:
    # Code khi điều_kiện_2 đúng
    câu_lệnh_2
elif điều_kiện_3:
    # Code khi điều_kiện_3 đúng
    câu_lệnh_3
else:
    # Code khi tất cả điều kiện trên đều sai
    câu_lệnh_4

Lưu ý: Python kiểm tra từ trên xuống dưới và chỉ thực thi khối đầu tiên có điều kiện đúng.

Ví dụ xếp loại điểm

score = 85

if score >= 90:
    print("Xếp loại: Xuất sắc")
elif score >= 80:
    print("Xếp loại: Giỏi")  # In ra dòng này
elif score >= 70:
    print("Xếp loại: Khá")
elif score >= 60:
    print("Xếp loại: Trung bình")
else:
    print("Xếp loại: Yếu")

Ví dụ phân loại nhiệt độ

temperature = 15

if temperature > 35:
    print("Rất nóng")
elif temperature > 30:
    print("Nóng")
elif temperature > 25:
    print("Ấm")
elif temperature > 20:
    print("Mát")  # In ra dòng này
elif temperature > 15:
    print("Lạnh")
else:
    print("Rất lạnh")

Nhiều điều kiện với and/or

age = 20
has_license = True

if age >= 18 and has_license:
    print("Bạn có thể lái xe")  # In ra dòng này
elif age >= 18 and not has_license:
    print("Bạn cần có bằng lái")
else:
    print("Bạn chưa đủ tuổi")

# Ví dụ với or
day = "Saturday"

if day == "Saturday" or day == "Sunday":
    print("Cuối tuần!")  # In ra dòng này
else:
    print("Ngày trong tuần")

4. Toán tử So sánh

# Bằng: ==
print(5 == 5)   # True
print(5 == 3)   # False

# Không bằng: !=
print(5 != 3)   # True
print(5 != 5)   # False

# Lớn hơn: >
print(10 > 5)   # True
print(5 > 10)   # False

# Nhỏ hơn: <
print(5 < 10)   # True
print(10 < 5)   # False

# Lớn hơn hoặc bằng: >=
print(10 >= 10) # True
print(10 >= 5)  # True

# Nhỏ hơn hoặc bằng: <=
print(5 <= 10)  # True
print(5 <= 5)   # True

# So sánh chuỗi
print("apple" == "apple")   # True
print("Apple" == "apple")   # False (phân biệt hoa thường)

5. Toán tử Logic

and - Cả hai điều kiện phải đúng

age = 25
has_ticket = True

if age >= 18 and has_ticket:
    print("Được vào xem phim")  # In ra dòng này

# Bảng chân trị AND
print(True and True)    # True
print(True and False)   # False
print(False and True)   # False
print(False and False)  # False

or - Ít nhất một điều kiện đúng

is_weekend = True
is_holiday = False

if is_weekend or is_holiday:
    print("Được nghỉ!")  # In ra dòng này

# Bảng chân trị OR
print(True or True)     # True
print(True or False)    # True
print(False or True)    # True
print(False or False)   # False

not - Đảo ngược điều kiện

is_raining = False

if not is_raining:
    print("Trời không mưa, đi chơi!")  # In ra dòng này

# Ví dụ khác
has_permission = False

if not has_permission:
    print("Bạn không có quyền truy cập")  # In ra dòng này

Kết hợp nhiều toán tử logic

age = 20
is_student = True
has_id = True

if (age >= 18 and age <= 25) and is_student and has_id:
    print("Được giảm giá 50%")  # In ra dòng này

# Ví dụ phức tạp hơn
score = 75
attendance = 85

if (score >= 80 or attendance >= 80) and score >= 60:
    print("Đạt yêu cầu")  # In ra dòng này

6. Membership Operators (in, not in)

# Kiểm tra phần tử trong list
fruits = ["apple", "banana", "orange"]

if "apple" in fruits:
    print("Có apple trong danh sách")  # In ra dòng này

if "grape" not in fruits:
    print("Không có grape trong danh sách")  # In ra dòng này

# Kiểm tra ký tự trong chuỗi
text = "Hello Python"

if "Python" in text:
    print("Tìm thấy Python")  # In ra dòng này

if "Java" not in text:
    print("Không tìm thấy Java")  # In ra dòng này

# Kiểm tra key trong dictionary
user = {"name": "John", "age": 25}

if "name" in user:
    print(f"Tên: {user['name']}")  # In ra: Tên: John

7. Conditional Expression (Toán tử 3 ngôi)

Cú pháp

giá_trị_nếu_đúng if điều_kiện else giá_trị_nếu_sai

Ví dụ

age = 20

# Cách thông thường
if age >= 18:
    status = "Adult"
else:
    status = "Minor"

# Cách viết ngắn gọn (ternary operator)
status = "Adult" if age >= 18 else "Minor"
print(status)  # Adult

# Ví dụ khác
score = 85
result = "Pass" if score >= 60 else "Fail"
print(result)  # Pass

# Sử dụng trong print
temperature = 30
print("Hot" if temperature > 25 else "Cold")  # Hot

# Lồng nhiều điều kiện (không khuyến khích)
score = 75
grade = "A" if score >= 90 else "B" if score >= 80 else "C" if score >= 70 else "D"
print(grade)  # C

8. Truthy và Falsy Values

Python coi một số giá trị là “falsy” (tương đương False) trong điều kiện:

# Falsy values
if 0:
    print("Không in")  # 0 là falsy

if "":
    print("Không in")  # Chuỗi rỗng là falsy

if []:
    print("Không in")  # List rỗng là falsy

if None:
    print("Không in")  # None là falsy

# Truthy values
if 1:
    print("In ra")  # Số khác 0 là truthy

if "Hello":
    print("In ra")  # Chuỗi không rỗng là truthy

if [1, 2, 3]:
    print("In ra")  # List không rỗng là truthy

# Ứng dụng thực tế
user_input = input("Nhập tên: ")

if user_input:  # Kiểm tra có nhập gì không
    print(f"Xin chào, {user_input}!")
else:
    print("Bạn chưa nhập tên")

9. Ví dụ thực tế

Máy tính BMI

weight = float(input("Nhập cân nặng (kg): "))
height = float(input("Nhập chiều cao (m): "))

bmi = weight / (height ** 2)

print(f"BMI của bạn: {bmi:.2f}")

if bmi < 18.5:
    print("Phân loại: Gầy")
elif bmi < 25:
    print("Phân loại: Bình thường")
elif bmi < 30:
    print("Phân loại: Thừa cân")
else:
    print("Phân loại: Béo phì")

Kiểm tra năm nhuận

year = int(input("Nhập năm: "))

if (year % 4 == 0 and year % 100 != 0) or (year % 400 == 0):
    print(f"{year} là năm nhuận")
else:
    print(f"{year} không phải năm nhuận")

Hệ thống đăng nhập đơn giản

correct_username = "admin"
correct_password = "python123"

username = input("Username: ")
password = input("Password: ")

if username == correct_username and password == correct_password:
    print("Đăng nhập thành công!")
    print("Chào mừng bạn đến hệ thống")
elif username == correct_username:
    print("Sai mật khẩu!")
else:
    print("Tên đăng nhập không tồn tại!")

Tính giá vé xem phim

age = int(input("Nhập tuổi: "))
is_student = input("Bạn có phải học sinh/sinh viên? (yes/no): ").lower() == "yes"
is_weekend = input("Hôm nay có phải cuối tuần? (yes/no): ").lower() == "yes"

base_price = 100000  # 100k VND

if age < 5:
    price = 0
    print("Miễn phí cho trẻ em dưới 5 tuổi")
elif age < 18:
    price = base_price * 0.5
    print("Giảm 50% cho trẻ em từ 5-17 tuổi")
elif age >= 60:
    price = base_price * 0.7
    print("Giảm 30% cho người cao tuổi")
else:
    price = base_price

    if is_student:
        price *= 0.8
        print("Giảm thêm 20% cho học sinh/sinh viên")

    if is_weekend:
        price *= 1.2
        print("Phụ thu 20% cho ngày cuối tuần")

print(f"Giá vé cuối cùng: {price:,.0f} VND")

Xếp hạng học lực

math = float(input("Điểm Toán: "))
literature = float(input("Điểm Văn: "))
english = float(input("Điểm Anh: "))

average = (math + literature + english) / 3

print(f"Điểm trung bình: {average:.2f}")

# Điều kiện xếp loại giỏi: TB >= 8 và không có môn nào < 6.5
if average >= 8 and math >= 6.5 and literature >= 6.5 and english >= 6.5:
    print("Xếp loại: Giỏi")
# Điều kiện xếp loại khá: TB >= 6.5 và không có môn nào < 5
elif average >= 6.5 and math >= 5 and literature >= 5 and english >= 5:
    print("Xếp loại: Khá")
# Điều kiện xếp loại trung bình: TB >= 5 và không có môn nào < 3.5
elif average >= 5 and math >= 3.5 and literature >= 3.5 and english >= 3.5:
    print("Xếp loại: Trung bình")
else:
    print("Xếp loại: Yếu")

10. Lỗi thường gặp

Quên dấu hai chấm

# ❌ SAI
if age >= 18
    print("Adult")

# ✅ ĐÚNG
if age >= 18:
    print("Adult")

Sai thụt lề

# ❌ SAI
if age >= 18:
print("Adult")

# ✅ ĐÚNG
if age >= 18:
    print("Adult")

Dùng = thay vì ==

# ❌ SAI - Gán giá trị, không phải so sánh
if age = 18:
    print("Adult")

# ✅ ĐÚNG - So sánh
if age == 18:
    print("Adult")

Nhầm lẫn and/or

age = 20

# ❌ SAI - Muốn kiểm tra age trong khoảng 18-25
if age >= 18 or age <= 25:  # Luôn đúng!
    print("Trong khoảng")

# ✅ ĐÚNG
if age >= 18 and age <= 25:
    print("Trong khoảng")

# Hoặc dùng cách viết ngắn gọn
if 18 <= age <= 25:
    print("Trong khoảng")

Tổng kết

• if: Kiểm tra một điều kiện
• if-else: Kiểm tra điều kiện với 2 nhánh (đúng/sai)
• if-elif-else: Kiểm tra nhiều điều kiện (chỉ thực thi nhánh đầu tiên đúng)
• Toán tử so sánh: ==, !=, >, <, >=, <=
• Toán tử logic: and, or, not
• Membership: in, not in
• Conditional expression: giá_trị_nếu_đúng if điều_kiện else giá_trị_nếu_sai
• Truthy/Falsy: Các giá trị được coi là True/False trong điều kiện
• Lưu ý: Luôn có dấu : sau điều kiện và thụt lề đúng cho code bên trong

---

📝 Bài tập thực hành

Sau khi học xong bài này, hãy thực hành với bài tập sau:

• Bài tập Câu trúc rẽ nhánh if-elif-else