Constructor và Methods

Constructor là gì?

Constructor (Hàm khởi tạo) là một phương thức đặc biệt được gọi tự động khi tạo một object mới. Trong Python, constructor là phương thức __init__().

Mục đích của Constructor:

• Khởi tạo giá trị ban đầu cho các thuộc tính
• Thực hiện các thiết lập cần thiết khi tạo object
• Chuẩn bị object để sử dụng

Cú pháp Constructor

class ClassName:
    def __init__(self, parameters):
        # Khởi tạo thuộc tính
        self.attribute = value

Ví dụ cơ bản

class Person:
    def __init__(self, name, age):
        self.name = name
        self.age = age
        print(f"Đã tạo object Person: {name}")

# Khi tạo object, __init__() được gọi tự động
person1 = Person("An", 20)  # Đã tạo object Person: An
person2 = Person("Bình", 25)  # Đã tạo object Person: Bình

Constructor với giá trị mặc định

class Student:
    def __init__(self, name, grade="10A", gpa=0.0):
        self.name = name
        self.grade = grade
        self.gpa = gpa

# Truyền đầy đủ tham số
s1 = Student("An", "11B", 8.5)

# Sử dụng giá trị mặc định
s2 = Student("Bình")  # grade="10A", gpa=0.0

# Truyền một số tham số
s3 = Student("Cường", gpa=7.5)  # grade="10A"

print(f"{s1.name}: {s1.grade}, GPA: {s1.gpa}")  # An: 11B, GPA: 8.5
print(f"{s2.name}: {s2.grade}, GPA: {s2.gpa}")  # Bình: 10A, GPA: 0.0
print(f"{s3.name}: {s3.grade}, GPA: {s3.gpa}")  # Cường: 10A, GPA: 7.5

Constructor với validation (kiểm tra dữ liệu)

class BankAccount:
    def __init__(self, account_number, balance=0):
        if balance < 0:
            raise ValueError("Số dư không thể âm!")
        if len(account_number) < 6:
            raise ValueError("Số tài khoản phải có ít nhất 6 ký tự!")

        self.account_number = account_number
        self.balance = balance

# Hợp lệ
account1 = BankAccount("123456", 1000000)

# Không hợp lệ - sẽ báo lỗi
try:
    account2 = BankAccount("123", 500000)  # Lỗi: số TK quá ngắn
except ValueError as e:
    print(f"Lỗi: {e}")

try:
    account3 = BankAccount("123456", -1000)  # Lỗi: số dư âm
except ValueError as e:
    print(f"Lỗi: {e}")

Methods (Phương thức)

Methods là các hàm được định nghĩa bên trong class. Có 3 loại methods chính:

1. Instance Methods (Phương thức thể hiện)

Phương thức thường gặp nhất, làm việc với instance (object) cụ thể.

class Circle:
    def __init__(self, radius):
        self.radius = radius

    def area(self):  # Instance method
        return 3.14159 * self.radius ** 2

    def circumference(self):  # Instance method
        return 2 * 3.14159 * self.radius

    def scale(self, factor):  # Instance method
        self.radius *= factor

circle = Circle(5)
print(f"Diện tích: {circle.area()}")  # 78.53975
print(f"Chu vi: {circle.circumference()}")  # 31.4159

circle.scale(2)  # Tăng bán kính lên 2 lần
print(f"Bán kính mới: {circle.radius}")  # 10

2. Class Methods (Phương thức lớp)

Làm việc với class, không phải với instance cụ thể. Sử dụng decorator @classmethod.

class Employee:
    company = "Tech Corp"  # Class attribute
    employee_count = 0

    def __init__(self, name, salary):
        self.name = name
        self.salary = salary
        Employee.employee_count += 1

    @classmethod
    def get_employee_count(cls):
        return cls.employee_count

    @classmethod
    def set_company(cls, company_name):
        cls.company = company_name

# Tạo nhân viên
emp1 = Employee("An", 10000000)
emp2 = Employee("Bình", 12000000)

# Gọi class method
print(Employee.get_employee_count())  # 2
Employee.set_company("New Tech Corp")
print(Employee.company)  # New Tech Corp

Khi nào dùng class method:

• Khi cần truy cập/thay đổi class attributes
• Tạo alternative constructors (hàm khởi tạo thay thế)

3. Static Methods (Phương thức tĩnh)

Không truy cập vào instance hay class. Sử dụng decorator @staticmethod.

class MathUtils:
    @staticmethod
    def add(a, b):
        return a + b

    @staticmethod
    def is_even(num):
        return num % 2 == 0

    @staticmethod
    def factorial(n):
        if n <= 1:
            return 1
        return n * MathUtils.factorial(n - 1)

# Gọi static method không cần tạo object
print(MathUtils.add(5, 3))  # 8
print(MathUtils.is_even(10))  # True
print(MathUtils.factorial(5))  # 120

Khi nào dùng static method:

• Hàm tiện ích không cần truy cập instance hoặc class
• Nhóm các hàm liên quan vào một class

So sánh 3 loại Methods

class MyClass:
    class_var = "Class Variable"

    def __init__(self, value):
        self.instance_var = value

    # Instance Method
    def instance_method(self):
        return f"Instance: {self.instance_var}, Class: {self.class_var}"

    # Class Method
    @classmethod
    def class_method(cls):
        return f"Class: {cls.class_var}"

    # Static Method
    @staticmethod
    def static_method():
        return "Static method - không truy cập class hay instance"

obj = MyClass("Instance Value")

print(obj.instance_method())  # Instance: Instance Value, Class: Class Variable
print(MyClass.class_method())  # Class: Class Variable
print(MyClass.static_method())  # Static method - không truy cập class hay instance

Loại Method	Tham số đầu	Truy cập instance?	Truy cập class?	Gọi từ
Instance	self	✅ Có	✅ Có	Object
Class	cls	❌ Không	✅ Có	Class/Object
Static	Không	❌ Không	❌ Không	Class/Object

Alternative Constructor với Class Method

class Date:
    def __init__(self, day, month, year):
        self.day = day
        self.month = month
        self.year = year

    @classmethod
    def from_string(cls, date_string):
        """Tạo Date từ string định dạng 'dd-mm-yyyy'"""
        day, month, year = map(int, date_string.split('-'))
        return cls(day, month, year)

    @classmethod
    def today(cls):
        """Tạo Date với ngày hôm nay"""
        import datetime
        today = datetime.date.today()
        return cls(today.day, today.month, today.year)

    def display(self):
        print(f"{self.day:02d}/{self.month:02d}/{self.year}")

# Cách thông thường
date1 = Date(25, 12, 2024)
date1.display()  # 25/12/2024

# Dùng class method
date2 = Date.from_string("15-08-2024")
date2.display()  # 15/08/2024

date3 = Date.today()
date3.display()  # Ngày hôm nay

Ví dụ thực tế: Class Product

class Product:
    # Class attribute
    tax_rate = 0.1  # 10% VAT

    def __init__(self, name, price, quantity=0):
        self.name = name
        self.price = price
        self.quantity = quantity

    def get_total_price(self):
        """Instance method: Tính tổng giá trị"""
        return self.price * self.quantity

    def get_price_with_tax(self):
        """Instance method: Tính giá có thuế"""
        return self.price * (1 + Product.tax_rate)

    def add_stock(self, amount):
        """Instance method: Thêm hàng vào kho"""
        if amount > 0:
            self.quantity += amount
            print(f"Đã thêm {amount} sản phẩm. Tồn kho: {self.quantity}")

    def sell(self, amount):
        """Instance method: Bán hàng"""
        if amount > self.quantity:
            print("Không đủ hàng trong kho!")
            return False
        self.quantity -= amount
        total = amount * self.get_price_with_tax()
        print(f"Đã bán {amount} sản phẩm. Tổng tiền: {total:,.0f}đ")
        return True

    @classmethod
    def set_tax_rate(cls, rate):
        """Class method: Thay đổi thuế suất cho tất cả sản phẩm"""
        cls.tax_rate = rate
        print(f"Đã đổi thuế suất thành {rate*100}%")

    @staticmethod
    def is_valid_price(price):
        """Static method: Kiểm tra giá hợp lệ"""
        return price > 0

    def __str__(self):
        """Special method: Hiển thị thông tin sản phẩm"""
        return f"{self.name} - Giá: {self.price:,}đ - Tồn kho: {self.quantity}"

# Sử dụng
product = Product("Laptop Dell", 15000000, 10)
print(product)  # Laptop Dell - Giá: 15,000,000đ - Tồn kho: 10

product.add_stock(5)  # Đã thêm 5 sản phẩm. Tồn kho: 15
product.sell(3)  # Đã bán 3 sản phẩm. Tổng tiền: 49,500,000đ

# Thay đổi thuế suất cho tất cả sản phẩm
Product.set_tax_rate(0.08)  # Đã đổi thuế suất thành 8.0%

# Kiểm tra giá hợp lệ
print(Product.is_valid_price(15000000))  # True
print(Product.is_valid_price(-100))  # False

Getter và Setter Methods

class Temperature:
    def __init__(self, celsius=0):
        self._celsius = celsius  # Protected attribute

    def get_celsius(self):
        """Getter method"""
        return self._celsius

    def set_celsius(self, value):
        """Setter method"""
        if value < -273.15:
            raise ValueError("Nhiệt độ không thể thấp hơn -273.15°C")
        self._celsius = value

    def get_fahrenheit(self):
        """Chuyển đổi sang Fahrenheit"""
        return self._celsius * 9/5 + 32

    def set_fahrenheit(self, value):
        """Đặt nhiệt độ từ Fahrenheit"""
        celsius = (value - 32) * 5/9
        self.set_celsius(celsius)

temp = Temperature(25)
print(f"Celsius: {temp.get_celsius()}°C")  # 25°C
print(f"Fahrenheit: {temp.get_fahrenheit()}°F")  # 77.0°F

temp.set_fahrenheit(98.6)  # Đặt theo Fahrenheit
print(f"Celsius: {temp.get_celsius():.1f}°C")  # 37.0°C

Property Decorator (Cách Pythonic)

class Temperature:
    def __init__(self, celsius=0):
        self._celsius = celsius

    @property
    def celsius(self):
        """Getter"""
        return self._celsius

    @celsius.setter
    def celsius(self, value):
        """Setter"""
        if value < -273.15:
            raise ValueError("Nhiệt độ không thể thấp hơn -273.15°C")
        self._celsius = value

    @property
    def fahrenheit(self):
        """Getter cho Fahrenheit"""
        return self._celsius * 9/5 + 32

    @fahrenheit.setter
    def fahrenheit(self, value):
        """Setter cho Fahrenheit"""
        self.celsius = (value - 32) * 5/9

# Sử dụng như thuộc tính thông thường
temp = Temperature(25)
print(temp.celsius)  # 25
print(temp.fahrenheit)  # 77.0

temp.celsius = 30  # Dùng setter
print(temp.fahrenheit)  # 86.0

temp.fahrenheit = 32  # Dùng setter
print(temp.celsius)  # 0.0

Method Chaining

class Calculator:
    def __init__(self):
        self.value = 0

    def add(self, num):
        self.value += num
        return self  # Trả về chính object

    def subtract(self, num):
        self.value -= num
        return self

    def multiply(self, num):
        self.value *= num
        return self

    def divide(self, num):
        if num != 0:
            self.value /= num
        return self

    def result(self):
        return self.value

# Method chaining
calc = Calculator()
result = calc.add(10).multiply(5).subtract(20).divide(3).result()
print(result)  # 10.0
# Tương đương: ((10 * 5) - 20) / 3 = 10

Bài tập thực hành

Bài 1: Class ShoppingCart

class ShoppingCart:
    def __init__(self):
        self.items = []

    def add_item(self, name, price, quantity=1):
        """Thêm sản phẩm vào giỏ"""
        self.items.append({
            'name': name,
            'price': price,
            'quantity': quantity
        })
        return self

    def get_total(self):
        """Tính tổng tiền"""
        return sum(item['price'] * item['quantity'] for item in self.items)

    def display_cart(self):
        """Hiển thị giỏ hàng"""
        print("=== GIỎ HÀNG ===")
        for i, item in enumerate(self.items, 1):
            total = item['price'] * item['quantity']
            print(f"{i}. {item['name']} x{item['quantity']} = {total:,}đ")
        print(f"Tổng cộng: {self.get_total():,}đ")

    @staticmethod
    def format_currency(amount):
        """Format số tiền"""
        return f"{amount:,.0f}đ"

# Test
cart = ShoppingCart()
cart.add_item("Laptop", 15000000).add_item("Mouse", 200000, 2).add_item("Keyboard", 500000)
cart.display_cart()

Tổng kết

• __init__() là constructor, được gọi tự động khi tạo object
• Instance methods làm việc với object cụ thể (tham số self)
• Class methods làm việc với class (@classmethod, tham số cls)
• Static methods là hàm tiện ích (@staticmethod, không có self hay cls)
• Property decorator giúp tạo getter/setter theo cách Pythonic
• Method chaining cho phép gọi nhiều method liên tiếp

Trong bài tiếp theo, chúng ta sẽ tìm hiểu về Inheritance (Kế thừa)!