Chuỗi ký tự (String)

Chuỗi (string) là một trong những kiểu dữ liệu quan trọng nhất trong Python. Chuỗi được sử dụng để lưu trữ và xử lý văn bản.

1. Tạo chuỗi (Creating Strings)

Sử dụng dấu nháy đơn hoặc nháy kép

# Dấu nháy đơn
single_quote = 'Hello Python'
print(single_quote)  # Hello Python

# Dấu nháy kép
double_quote = "Hello Python"
print(double_quote)  # Hello Python

# Cả hai đều giống nhau
print(type(single_quote))  # <class 'str'>
print(type(double_quote))  # <class 'str'>

Khi nào dùng dấu nháy đơn, khi nào dùng dấu nháy kép?

# Dùng dấu nháy đơn khi chuỗi chứa dấu nháy kép
message1 = 'He said "Hello"'
print(message1)  # He said "Hello"

# Dùng dấu nháy kép khi chuỗi chứa dấu nháy đơn (dấu lược)
message2 = "It's a beautiful day"
print(message2)  # It's a beautiful day

# Hoặc dùng ký tự thoát (escape character) \
message3 = 'It\'s a beautiful day'
print(message3)  # It's a beautiful day

Chuỗi nhiều dòng (Multi-line Strings)

# Sử dụng ba dấu nháy đơn hoặc kép
multi_line1 = '''Đây là chuỗi
có nhiều dòng
trong Python'''
print(multi_line1)

multi_line2 = """Dòng 1
Dòng 2
Dòng 3"""
print(multi_line2)

Chuỗi rỗng (Empty String)

empty_str1 = ''
empty_str2 = ""
empty_str3 = str()

print(len(empty_str1))  # 0
print(len(empty_str2))  # 0
print(len(empty_str3))  # 0

2. Ký tự thoát (Escape Characters)

Ký tự thoát bắt đầu bằng dấu gạch chéo ngược \

# \n - Xuống dòng (newline)
print("Dòng 1\nDòng 2")
# Dòng 1
# Dòng 2

# \t - Tab ngang
print("Tên\tTuổi\tLớp")
print("An\t20\t10A")
# Tên    Tuổi    Lớp
# An     20      10A

# \\ - Dấu gạch chéo ngược
print("Đường dẫn: C:\\Users\\Documents")
# Đường dẫn: C:\Users\Documents

# \' - Dấu nháy đơn
print('It\'s sunny')  # It's sunny

# \" - Dấu nháy kép
print("He said \"Hi\"")  # He said "Hi"

# \r - Carriage return
print("Python\rJava")  # Java (ghi đè lên Python)

# \b - Backspace
print("Hello\b World")  # Hell World

Raw String (Chuỗi thô)

Dùng r hoặc R trước chuỗi để bỏ qua ký tự thoát:

# Không dùng raw string
path1 = "C:\Users\name\Documents"
print(path1)  # C:\Users
ame\Documents (sai do \n, \D)

# Dùng raw string
path2 = r"C:\Users\name\Documents"
print(path2)  # C:\Users\name\Documents (đúng)

# Hữu ích cho regular expressions
pattern = r"\d+\.\d+"  # Pattern để tìm số thập phân
print(pattern)  # \d+\.\d+

3. Truy cập ký tự trong chuỗi (Indexing)

Chuỗi trong Python được đánh chỉ số (index) bắt đầu từ 0.

text = "Python"

# Chỉ số dương (từ trái sang phải)
print(text[0])  # P (ký tự đầu tiên)
print(text[1])  # y
print(text[2])  # t
print(text[5])  # n (ký tự cuối cùng)

# Chỉ số âm (từ phải sang trái)
print(text[-1])  # n (ký tự cuối)
print(text[-2])  # o
print(text[-6])  # P (ký tự đầu)

Sơ đồ chỉ số

 P   y   t   h   o   n
 0   1   2   3   4   5   (chỉ số dương)
-6  -5  -4  -3  -2  -1   (chỉ số âm)

4. Slicing (Cắt chuỗi)

Cú pháp: string[start:stop:step]

text = "Python Programming"

# Lấy từ vị trí start đến stop-1
print(text[0:6])    # Python
print(text[7:18])   # Programming

# Bỏ qua start (mặc định từ đầu)
print(text[:6])     # Python

# Bỏ qua stop (mặc định đến cuối)
print(text[7:])     # Programming

# Lấy toàn bộ chuỗi
print(text[:])      # Python Programming

# Sử dụng chỉ số âm
print(text[-11:])   # Programming
print(text[:-12])   # Python

# Sử dụng step (bước nhảy)
print(text[0:6:1])  # Python (mỗi ký tự)
print(text[0:6:2])  # Pto (ký tự cách 1)
print(text[::2])    # Pto rgamn (toàn bộ, cách 1)

# Đảo ngược chuỗi
print(text[::-1])   # gnimmargorP nohtyP

5. Độ dài chuỗi (String Length)

text = "Hello Python"

# Hàm len() trả về số ký tự
length = len(text)
print(length)  # 12

# Ký tự cuối cùng
last_char = text[len(text) - 1]
print(last_char)  # n

# Hoặc dùng chỉ số âm
last_char = text[-1]
print(last_char)  # n

6. Nối chuỗi (Concatenation)

Sử dụng toán tử +

first_name = "Nguyen"
last_name = "Van A"

# Nối chuỗi
full_name = first_name + " " + last_name
print(full_name)  # Nguyen Van A

# Nối nhiều chuỗi
greeting = "Hello" + ", " + "World" + "!"
print(greeting)  # Hello, World!

Sử dụng toán tử *

# Lặp lại chuỗi
repeat = "Ha" * 3
print(repeat)  # HaHaHa

line = "-" * 20
print(line)  # --------------------

# Tạo dòng phân cách
separator = "=" * 50
print(separator)

7. Kiểm tra chuỗi con (Substring)

Toán tử in

text = "Python Programming"

# Kiểm tra chuỗi con có tồn tại không
print("Python" in text)      # True
print("Java" in text)        # False
print("python" in text)      # False (phân biệt hoa thường)

# Toán tử not in
print("Java" not in text)    # True
print("Python" not in text)  # False

Các phương thức tìm kiếm

text = "Python Programming"

# find() - Tìm vị trí đầu tiên, trả về -1 nếu không tìm thấy
pos1 = text.find("Pro")
print(pos1)  # 7

pos2 = text.find("Java")
print(pos2)  # -1

# index() - Giống find() nhưng báo lỗi nếu không tìm thấy
pos3 = text.index("Pro")
print(pos3)  # 7

# pos4 = text.index("Java")  # ValueError!

# count() - Đếm số lần xuất hiện
count = text.count("o")
print(count)  # 2

8. So sánh chuỗi

str1 = "apple"
str2 = "banana"
str3 = "apple"

# So sánh bằng
print(str1 == str3)  # True
print(str1 == str2)  # False

# So sánh không bằng
print(str1 != str2)  # True

# So sánh thứ tự từ điển (alphabetical)
print(str1 < str2)   # True (a < b)
print(str1 > str2)   # False

# Phân biệt hoa thường
print("Apple" == "apple")  # False
print("Apple".lower() == "apple".lower())  # True

9. Các phương thức cơ bản của chuỗi

Chuyển đổi chữ hoa/thường

text = "Python Programming"

# Chữ hoa
print(text.upper())      # PYTHON PROGRAMMING

# Chữ thường
print(text.lower())      # python programming

# Viết hoa chữ cái đầu
print(text.capitalize()) # Python programming

# Viết hoa chữ cái đầu mỗi từ
print(text.title())      # Python Programming

# Đảo ngược hoa/thường
print(text.swapcase())   # pYTHON pROGRAMMING

Loại bỏ khoảng trắng

text = "   Hello Python   "

# Loại bỏ khoảng trắng 2 đầu
print(text.strip())      # "Hello Python"

# Loại bỏ khoảng trắng bên trái
print(text.lstrip())     # "Hello Python   "

# Loại bỏ khoảng trắng bên phải
print(text.rstrip())     # "   Hello Python"

# Loại bỏ ký tự cụ thể
url = "https://example.com/"
print(url.rstrip('/'))   # https://example.com

Thay thế (Replace)

text = "Hello World"

# Thay thế chuỗi con
new_text = text.replace("World", "Python")
print(new_text)  # Hello Python

# Thay thế nhiều lần
text2 = "one one one"
new_text2 = text2.replace("one", "two")
print(new_text2)  # two two two

# Giới hạn số lần thay thế
text3 = "one one one"
new_text3 = text3.replace("one", "two", 2)
print(new_text3)  # two two one

Tách và nối chuỗi

# split() - Tách chuỗi thành list
sentence = "Python is awesome"
words = sentence.split()  # Tách theo khoảng trắng
print(words)  # ['Python', 'is', 'awesome']

csv_data = "An,20,Ha Noi"
data = csv_data.split(",")  # Tách theo dấu phẩy
print(data)  # ['An', '20', 'Ha Noi']

# join() - Nối list thành chuỗi
words = ['Python', 'is', 'awesome']
sentence = " ".join(words)
print(sentence)  # Python is awesome

items = ['apple', 'banana', 'orange']
result = ", ".join(items)
print(result)  # apple, banana, orange

10. Kiểm tra kiểu ký tự

# isalpha() - Chỉ chứa chữ cái
print("Python".isalpha())    # True
print("Python3".isalpha())   # False

# isdigit() - Chỉ chứa số
print("123".isdigit())       # True
print("12.3".isdigit())      # False

# isalnum() - Chỉ chứa chữ cái và số
print("Python3".isalnum())   # True
print("Python 3".isalnum())  # False (có khoảng trắng)

# isspace() - Chỉ chứa khoảng trắng
print("   ".isspace())       # True
print("  a ".isspace())      # False

# islower() - Tất cả chữ thường
print("python".islower())    # True
print("Python".islower())    # False

# isupper() - Tất cả chữ hoa
print("PYTHON".isupper())    # True
print("Python".isupper())    # False

11. F-string (Formatted String Literals)

Python 3.6+ hỗ trợ f-string để format chuỗi dễ dàng:

name = "An"
age = 20
city = "Ha Noi"

# F-string cơ bản
message = f"Tên: {name}, Tuổi: {age}, Thành phố: {city}"
print(message)  # Tên: An, Tuổi: 20, Thành phố: Ha Noi

# Biểu thức trong f-string
x = 10
y = 5
print(f"{x} + {y} = {x + y}")  # 10 + 5 = 15

# Format số
price = 1234567.89
print(f"Giá: {price:,.2f} VND")  # Giá: 1,234,567.89 VND

# Căn chỉnh
print(f"{'Left':<10}|")    # Left      |
print(f"{'Center':^10}|")  #   Center  |
print(f"{'Right':>10}|")   #      Right|

12. Chuỗi là bất biến (Immutable)

Chuỗi trong Python không thể thay đổi sau khi tạo:

text = "Python"

# Không thể thay đổi ký tự
# text[0] = 'J'  # TypeError!

# Phải tạo chuỗi mới
new_text = 'J' + text[1:]
print(new_text)  # Jython

# Hoặc dùng replace()
text = text.replace('P', 'J')
print(text)  # Jython

13. Bài tập thực hành

Bài 1: Đảo ngược tên

name = input("Nhập tên của bạn: ")
reversed_name = name[::-1]
print(f"Tên đảo ngược: {reversed_name}")

Bài 2: Đếm nguyên âm

text = input("Nhập chuỗi: ")
vowels = "aeiouAEIOU"
count = sum(1 for char in text if char in vowels)
print(f"Số nguyên âm: {count}")

Bài 3: Kiểm tra palindrome

text = input("Nhập chuỗi: ")
cleaned = text.replace(" ", "").lower()
if cleaned == cleaned[::-1]:
    print(f"'{text}' là palindrome")
else:
    print(f"'{text}' không phải palindrome")

Bài 4: Ẩn số điện thoại

phone = "0123456789"
hidden = phone[:3] + "*" * (len(phone) - 6) + phone[-3:]
print(hidden)  # 012****789

Tổng kết

• Chuỗi được tạo bằng dấu nháy đơn '' hoặc nháy kép ""
• Chuỗi nhiều dòng dùng ba dấu nháy ''' hoặc """
• Indexing: string[index], bắt đầu từ 0
• Slicing: string[start:stop:step]
• Chuỗi là immutable (không thể thay đổi)
• Dùng + để nối chuỗi, * để lặp lại
• Nhiều phương thức hữu ích: upper(), lower(), strip(), split(), replace(), v.v.
• F-string (f"...") là cách format chuỗi hiện đại và dễ đọc

Để tìm hiểu chi tiết hơn về các phương thức và cách format chuỗi, hãy xem các bài:

• Các phương thức của String
• Định dạng chuỗi (String Formatting)