Bỏ qua để đến nội dung

Chương 2. Biến, kiểu dữ liệu và nhập xuất

Chương trình thường phải nhớ dữ liệu để dùng về sau: số học sinh nhập vào, kết quả một phép tính. Biến (variable) là một cái tên gắn với một giá trị lưu trong bộ nhớ máy tính.

age = 13
name = "An"
print(name, "nam nay", age, "tuoi")
age = age + 1
print(name, "sang nam", age, "tuoi")
An nam nay 13 tuoi
An sang nam 14 tuoi

Dấu = trong Python là lệnh gán, không phải dấu bằng của toán học. Lệnh age = 13 nghĩa là “cho tên age gắn với giá trị 13”. Máy làm theo thứ tự:

  1. Tính biểu thức bên phải dấu =.
  2. Gắn kết quả vào tên bên trái.

Vì vậy age = age + 1 hoàn toàn hợp lệ: máy lấy giá trị cũ của age (13) cộng 1 được 14, rồi gán 14 lại cho age. Trong toán học, đẳng thức “a = a + 1” vô lý, nhưng trong lập trình đây là lệnh “tăng a thêm 1” dùng rất nhiều.

Khác với C++, Python không cần khai báo biến trước: lần gán đầu tiên tạo ra biến. Dùng một biến chưa từng được gán là lỗi NameError.

x, y = 3, 5 # x = 3, y = 5
print(x, y)
x, y = y, x # hoán đổi giá trị hai biến
print(x, y)
a = b = 0 # cả a và b đều bằng 0
print(a, b)
3 5
5 3
0 0

Lệnh x, y = y, x tính cả vế phải trước (được cặp giá trị 5, 3) rồi mới gán lần lượt cho x và y. Nhờ vậy hai biến đổi chỗ cho nhau mà không cần biến tạm.

  • Chỉ gồm chữ cái tiếng Anh, chữ số và dấu gạch dưới _; không bắt đầu bằng chữ số.
  • Không trùng với từ khóa của Python: if, for, while, def, class, True…
  • Phân biệt chữ hoa, chữ thường: score và Score là hai biến khác nhau.
TênHợp lệ?Lý do
total_scorecóchữ cái và dấu gạch dưới
x1cóchữ số không đứng đầu
2xkhôngbắt đầu bằng chữ số
so luongkhôngcó dấu cách
forkhôngtrùng từ khóa

Quy ước của người viết Python: tên biến viết chữ thường, các từ nối bằng dấu gạch dưới (student_count, max_height). Nên đặt tên có nghĩa: đọc area = length * width dễ hiểu hơn nhiều so với c = a * b.

Mỗi giá trị trong Python có một kiểu (type). Bốn kiểu dùng nhiều nhất:

KiểuÝ nghĩaVí dụ
intSố nguyên13, -7, 0, 10**18
floatSố thực (có phần thập phân)3.14, -0.5, 2.0
strXâu ký tự"An", '8A', "" (xâu rỗng)
boolGiá trị đúng/saiTrue, False

Hàm type() cho biết kiểu của một giá trị:

print(type(13))
print(type(3.14))
print(type("13"))
print(type(True))
<class 'int'>
<class 'float'>
<class 'str'>
<class 'bool'>

Lưu ý 13 (số) và "13" (xâu gồm hai ký tự 1 và 3) là hai thứ khác nhau: 13 + 1 bằng 14, còn "13" + "1" là xâu "131".

Trong C++ hay Pascal, mỗi kiểu số nguyên có giới hạn (kiểu int của C++ chỉ tới khoảng 2 tỉ). Số nguyên của Python thì lớn bao nhiêu cũng được, chỉ giới hạn bởi bộ nhớ máy:

print(2 ** 100)
print(123456789 * 987654321 * 1000000007)
1267650600228229401496703205376
121932631966163686788446883

Phép ** là phép lũy thừa: 2 ** 100 là 2100. Nhờ đặc điểm này, học sinh dùng Python không phải lo tràn số, một lỗi rất hay gặp khi lập trình C++.

Số thực (float) được lưu gần đúng, khoảng 15 đến 16 chữ số có nghĩa. Vì vậy có những kết quả “lạ”:

print(0.1 + 0.2)
print(1 / 3)
0.30000000000000004
0.3333333333333333

Đây không phải lỗi của Python mà là cách mọi máy tính lưu số thực. Khi in kết quả số thực, ta thường làm tròn tới số chữ số cần thiết (xem mục “In kết quả với f-string”).

Hàm input() dừng chương trình, chờ người dùng gõ một dòng và bấm Enter, rồi trả về dòng đó dưới dạng xâu:

name = input()
print("Xin chao", name)
Xin chao Binh

Có thể đặt một câu nhắc trong ngoặc, ví dụ input("Nhap ten: "). Khi làm bài tập chấm tự động thì không viết câu nhắc, vì câu nhắc cũng bị in ra màn hình và làm kết quả sai.

Nhập số: đổi kiểu bằng int() và float()

Phần tiêu đề “Nhập số: đổi kiểu bằng int() và float()”

input() luôn trả về xâu, kể cả khi người dùng gõ số. Muốn tính toán, phải đổi xâu sang số:

a = input()
b = input()
print(a + b) # nối hai xâu
a = int(a)
b = int(b)
print(a + b) # cộng hai số
1230
42

Thường viết gọn trong một dòng: n = int(input()). Các hàm đổi kiểu:

HàmĐổi sangVí dụ
int(x)số nguyênint("25") là 25; int(3.9) là 3 (bỏ phần thập phân)
float(x)số thựcfloat("2.5") là 2.5; float(7) là 7.0
str(x)xâustr(25) là "25"

Rất nhiều bài cho dữ liệu dạng “một dòng gồm hai số a, b”. Dòng 3 5 là một xâu, nên phải tách xâu thành từng phần bằng split(), rồi đổi từng phần sang số:

line = input() # "3 5"
parts = line.split() # tách theo dấu cách: ["3", "5"]
a = int(parts[0])
b = int(parts[1])
print(a + b)
8

parts[0] là phần thứ nhất, parts[1] là phần thứ hai (Python đánh số từ 0; chương 9 học kỹ). Cách viết gọn mà người lập trình Python nào cũng dùng:

a, b, c = map(int, input().split())
print(a + b + c)
15

Đọc từ trong ra ngoài: input() đọc dòng, .split() tách thành các xâu, map(int, ...) đổi từng xâu sang số nguyên, cuối cùng gán lần lượt cho a, b, c. Số biến bên trái phải bằng đúng số giá trị trên dòng, nếu không sẽ báo lỗi ValueError.

Dữ liệu nằm trên nhiều dòng thì gọi input() nhiều lần, mỗi lần đọc một dòng:

n = int(input()) # dòng 1: một số nguyên
x, y = map(float, input().split()) # dòng 2: hai số thực
print(n * (x + y))
16.0

Đặt chữ f trước dấu ngoặc kép, ta được một f-string: các biểu thức đặt trong cặp ngoặc nhọn { } được tính rồi điền vào xâu.

name = "An"
score = 9
print(f"{name} duoc {score} diem")
print(f"Gap doi: {score * 2}")
print(name, "duoc", score, "diem") # cách cũ, kết quả như nhau
An duoc 9 diem
Gap doi: 18
An duoc 9 diem

f-string tiện hơn khi cần ghép chữ và số liền nhau, ví dụ f"{a}/{b}" cho ra 3/4, không có dấu cách thừa.

Viết {x:.2f} để in số thực x với đúng 2 chữ số sau dấu chấm thập phân (đổi số 2 thành số chữ số mong muốn):

average = 25 / 3
print(average)
print(f"{average:.2f}")
print(f"{average:.0f}")
print(f"{2:.3f}")
8.333333333333334
8.33
8
2.000

Python dùng dấu chấm để ngăn phần thập phân (theo cách viết của tiếng Anh), không dùng dấu phẩy. Hàm round(x, 2) cũng làm tròn tới 2 chữ số, nhưng khi in thì bỏ các số 0 ở cuối (2.50 in thành 2.5), nên các bài yêu cầu “ghi đúng 2 chữ số” phải dùng f-string :.2f.

Python không có từ khóa riêng cho hằng số. Theo quy ước, giá trị không đổi trong suốt chương trình đặt tên viết hoa toàn bộ, để người đọc biết không nên gán lại:

PI = 3.14159
radius = 2
print(f"Dien tich hinh tron: {PI * radius * radius:.2f}")
Dien tich hinh tron: 12.57
Hiện tượngNguyên nhânSửa
Nhập 12 và 30, in ra 1230quên đổi kiểu, cộng hai xâuint(input())
TypeError: can only concatenate str (not "int") to strcộng xâu với số: "Tuoi: " + 13dùng dấu phẩy trong print hoặc f-string
ValueError: invalid literal for int()dòng nhập có nhiều số mà gọi int(input()), hoặc nhập 2.5 cho intdùng split(), hoặc float
ValueError: too many values to unpacksố biến bên trái ít hơn số giá trị trên dòngđếm lại số giá trị
Kết quả có thêm chữ “Nhap n:”viết câu nhắc trong input()bỏ câu nhắc khi làm bài chấm tự động

Ví dụ lỗi TypeError:

age = 13
print("Tuoi: " + age)
Traceback (most recent call last):
File "bai2.py", line 2, in <module>
print("Tuoi: " + age)
TypeError: can only concatenate str (not "int") to str

Thông báo nói: chỉ nối được xâu với xâu, không nối xâu với số nguyên. Sửa thành print("Tuoi:", age) hoặc print(f"Tuoi: {age}").

  • Biến là tên gắn với giá trị; = là lệnh gán: tính vế phải rồi gán cho tên bên trái.
  • x, y = y, x hoán đổi hai biến. Tên biến: chữ thường, nối bằng _, có nghĩa.
  • Kiểu cơ bản: int (không giới hạn độ lớn), float (có sai số), str, bool.
  • input() trả về xâu; đổi kiểu bằng int(), float().
  • Nhiều số trên một dòng: a, b = map(int, input().split()); mỗi dòng gọi input() một lần.
  • In bằng f-string f"...{bieu_thuc}..."; {x:.2f} in đúng 2 chữ số thập phân.
  • Hằng số đặt tên viết hoa: PI = 3.14159.

Chương này có 6 bài tập thực hành:

  • Bài 2.1. Tổng hai số
  • Bài 2.2. Hoán đổi
  • Bài 2.3. Hình chữ nhật
  • Bài 2.4. Trung bình cộng
  • Bài 2.5. Lời chào
  • Bài 2.6. Đổi nhiệt độ

Đề bài chi tiết (có ví dụ), lời giải từng bài (ý tưởng, các bước, lỗi hay gặp) kèm code Python, bộ test chấm tự động bằng Themis và bài giảng PowerPoint của chương này có trong bộ giáo trình Python đầy đủ.

Thầy cô và các em muốn mua bộ tài liệu đầy đủ vui lòng liên hệ tác giả Th.S Trần Huy Phúc:

Th.S Trần Huy Phúc

Th.S Trần Huy Phúc

Principal Software Engineer @Adnovum & Bumbii Academy