Chương 2. Biến, kiểu dữ liệu và nhập xuất
Biến là gì?
Phần tiêu đề “Biến là gì?”Chương trình thường phải nhớ dữ liệu để dùng về sau: số học sinh nhập vào, kết quả một phép tính. Biến (variable) là một cái tên gắn với một giá trị lưu trong bộ nhớ máy tính.
age = 13name = "An"print(name, "nam nay", age, "tuoi")age = age + 1print(name, "sang nam", age, "tuoi")An nam nay 13 tuoiAn sang nam 14 tuoiLệnh gán
Phần tiêu đề “Lệnh gán”Dấu = trong Python là lệnh gán, không phải dấu bằng của toán học. Lệnh age = 13 nghĩa là
“cho tên age gắn với giá trị 13”. Máy làm theo thứ tự:
- Tính biểu thức bên phải dấu
=. - Gắn kết quả vào tên bên trái.
Vì vậy age = age + 1 hoàn toàn hợp lệ: máy lấy giá trị cũ của age (13) cộng 1 được 14, rồi
gán 14 lại cho age. Trong toán học, đẳng thức “a = a + 1” vô lý, nhưng trong lập trình đây là
lệnh “tăng a thêm 1” dùng rất nhiều.
Khác với C++, Python không cần khai báo biến trước: lần gán đầu tiên tạo ra biến. Dùng một
biến chưa từng được gán là lỗi NameError.
Gán nhiều biến cùng lúc
Phần tiêu đề “Gán nhiều biến cùng lúc”x, y = 3, 5 # x = 3, y = 5print(x, y)x, y = y, x # hoán đổi giá trị hai biếnprint(x, y)a = b = 0 # cả a và b đều bằng 0print(a, b)3 55 30 0Lệnh x, y = y, x tính cả vế phải trước (được cặp giá trị 5, 3) rồi mới gán lần lượt cho
x và y. Nhờ vậy hai biến đổi chỗ cho nhau mà không cần biến tạm.
Quy tắc đặt tên biến
Phần tiêu đề “Quy tắc đặt tên biến”- Chỉ gồm chữ cái tiếng Anh, chữ số và dấu gạch dưới
_; không bắt đầu bằng chữ số. - Không trùng với từ khóa của Python:
if,for,while,def,class,True… - Phân biệt chữ hoa, chữ thường:
scorevàScorelà hai biến khác nhau.
| Tên | Hợp lệ? | Lý do |
|---|---|---|
total_score | có | chữ cái và dấu gạch dưới |
x1 | có | chữ số không đứng đầu |
2x | không | bắt đầu bằng chữ số |
so luong | không | có dấu cách |
for | không | trùng từ khóa |
Quy ước của người viết Python: tên biến viết chữ thường, các từ nối bằng dấu gạch dưới
(student_count, max_height). Nên đặt tên có nghĩa: đọc area = length * width dễ hiểu
hơn nhiều so với c = a * b.
Các kiểu dữ liệu cơ bản
Phần tiêu đề “Các kiểu dữ liệu cơ bản”Mỗi giá trị trong Python có một kiểu (type). Bốn kiểu dùng nhiều nhất:
| Kiểu | Ý nghĩa | Ví dụ |
|---|---|---|
int | Số nguyên | 13, -7, 0, 10**18 |
float | Số thực (có phần thập phân) | 3.14, -0.5, 2.0 |
str | Xâu ký tự | "An", '8A', "" (xâu rỗng) |
bool | Giá trị đúng/sai | True, False |
Hàm type() cho biết kiểu của một giá trị:
print(type(13))print(type(3.14))print(type("13"))print(type(True))<class 'int'><class 'float'><class 'str'><class 'bool'>Lưu ý 13 (số) và "13" (xâu gồm hai ký tự 1 và 3) là hai thứ khác nhau: 13 + 1 bằng
14, còn "13" + "1" là xâu "131".
Số nguyên không giới hạn
Phần tiêu đề “Số nguyên không giới hạn”Trong C++ hay Pascal, mỗi kiểu số nguyên có giới hạn (kiểu int của C++ chỉ tới khoảng 2 tỉ).
Số nguyên của Python thì lớn bao nhiêu cũng được, chỉ giới hạn bởi bộ nhớ máy:
print(2 ** 100)print(123456789 * 987654321 * 1000000007)1267650600228229401496703205376121932631966163686788446883Phép ** là phép lũy thừa: 2 ** 100 là 2100. Nhờ đặc điểm này, học sinh dùng Python không phải
lo tràn số, một lỗi rất hay gặp khi lập trình C++.
Số thực có sai số
Phần tiêu đề “Số thực có sai số”Số thực (float) được lưu gần đúng, khoảng 15 đến 16 chữ số có nghĩa. Vì vậy có những kết quả
“lạ”:
print(0.1 + 0.2)print(1 / 3)0.300000000000000040.3333333333333333Đây không phải lỗi của Python mà là cách mọi máy tính lưu số thực. Khi in kết quả số thực, ta thường làm tròn tới số chữ số cần thiết (xem mục “In kết quả với f-string”).
Nhập dữ liệu với input()
Phần tiêu đề “Nhập dữ liệu với input()”Hàm input() dừng chương trình, chờ người dùng gõ một dòng và bấm Enter, rồi trả về dòng đó
dưới dạng xâu:
name = input()print("Xin chao", name)Xin chao BinhCó thể đặt một câu nhắc trong ngoặc, ví dụ input("Nhap ten: "). Khi làm bài tập chấm tự
động thì không viết câu nhắc, vì câu nhắc cũng bị in ra màn hình và làm kết quả sai.
Nhập số: đổi kiểu bằng int() và float()
Phần tiêu đề “Nhập số: đổi kiểu bằng int() và float()”input() luôn trả về xâu, kể cả khi người dùng gõ số. Muốn tính toán, phải đổi xâu sang
số:
a = input()b = input()print(a + b) # nối hai xâua = int(a)b = int(b)print(a + b) # cộng hai số123042Thường viết gọn trong một dòng: n = int(input()). Các hàm đổi kiểu:
| Hàm | Đổi sang | Ví dụ |
|---|---|---|
int(x) | số nguyên | int("25") là 25; int(3.9) là 3 (bỏ phần thập phân) |
float(x) | số thực | float("2.5") là 2.5; float(7) là 7.0 |
str(x) | xâu | str(25) là "25" |
Nhập nhiều số trên một dòng
Phần tiêu đề “Nhập nhiều số trên một dòng”Rất nhiều bài cho dữ liệu dạng “một dòng gồm hai số a, b”. Dòng 3 5 là một xâu, nên phải
tách xâu thành từng phần bằng split(), rồi đổi từng phần sang số:
line = input() # "3 5"parts = line.split() # tách theo dấu cách: ["3", "5"]a = int(parts[0])b = int(parts[1])print(a + b)8parts[0] là phần thứ nhất, parts[1] là phần thứ hai (Python đánh số từ 0; chương 9 học kỹ).
Cách viết gọn mà người lập trình Python nào cũng dùng:
a, b, c = map(int, input().split())print(a + b + c)15Đọc từ trong ra ngoài: input() đọc dòng, .split() tách thành các xâu, map(int, ...) đổi
từng xâu sang số nguyên, cuối cùng gán lần lượt cho a, b, c. Số biến bên trái phải
bằng đúng số giá trị trên dòng, nếu không sẽ báo lỗi ValueError.
Dữ liệu nằm trên nhiều dòng thì gọi input() nhiều lần, mỗi lần đọc một dòng:
n = int(input()) # dòng 1: một số nguyênx, y = map(float, input().split()) # dòng 2: hai số thựcprint(n * (x + y))16.0In kết quả với f-string
Phần tiêu đề “In kết quả với f-string”Đặt chữ f trước dấu ngoặc kép, ta được một f-string: các biểu thức đặt trong cặp ngoặc
nhọn { } được tính rồi điền vào xâu.
name = "An"score = 9print(f"{name} duoc {score} diem")print(f"Gap doi: {score * 2}")print(name, "duoc", score, "diem") # cách cũ, kết quả như nhauAn duoc 9 diemGap doi: 18An duoc 9 diemf-string tiện hơn khi cần ghép chữ và số liền nhau, ví dụ f"{a}/{b}" cho ra 3/4, không có
dấu cách thừa.
Làm tròn số thực
Phần tiêu đề “Làm tròn số thực”Viết {x:.2f} để in số thực x với đúng 2 chữ số sau dấu chấm thập phân (đổi số 2 thành số
chữ số mong muốn):
average = 25 / 3print(average)print(f"{average:.2f}")print(f"{average:.0f}")print(f"{2:.3f}")8.3333333333333348.3382.000Python dùng dấu chấm để ngăn phần thập phân (theo cách viết của tiếng Anh), không dùng dấu
phẩy. Hàm round(x, 2) cũng làm tròn tới 2 chữ số, nhưng khi in thì bỏ các số 0 ở cuối (2.50
in thành 2.5), nên các bài yêu cầu “ghi đúng 2 chữ số” phải dùng f-string :.2f.
Hằng số
Phần tiêu đề “Hằng số”Python không có từ khóa riêng cho hằng số. Theo quy ước, giá trị không đổi trong suốt chương trình đặt tên viết hoa toàn bộ, để người đọc biết không nên gán lại:
PI = 3.14159radius = 2print(f"Dien tich hinh tron: {PI * radius * radius:.2f}")Dien tich hinh tron: 12.57Lỗi thường gặp
Phần tiêu đề “Lỗi thường gặp”| Hiện tượng | Nguyên nhân | Sửa |
|---|---|---|
Nhập 12 và 30, in ra 1230 | quên đổi kiểu, cộng hai xâu | int(input()) |
TypeError: can only concatenate str (not "int") to str | cộng xâu với số: "Tuoi: " + 13 | dùng dấu phẩy trong print hoặc f-string |
ValueError: invalid literal for int() | dòng nhập có nhiều số mà gọi int(input()), hoặc nhập 2.5 cho int | dùng split(), hoặc float |
ValueError: too many values to unpack | số biến bên trái ít hơn số giá trị trên dòng | đếm lại số giá trị |
| Kết quả có thêm chữ “Nhap n:” | viết câu nhắc trong input() | bỏ câu nhắc khi làm bài chấm tự động |
Ví dụ lỗi TypeError:
age = 13print("Tuoi: " + age)Traceback (most recent call last): File "bai2.py", line 2, in <module> print("Tuoi: " + age)TypeError: can only concatenate str (not "int") to strThông báo nói: chỉ nối được xâu với xâu, không nối xâu với số nguyên. Sửa thành
print("Tuoi:", age) hoặc print(f"Tuoi: {age}").
Tóm tắt
Phần tiêu đề “Tóm tắt”- Biến là tên gắn với giá trị;
=là lệnh gán: tính vế phải rồi gán cho tên bên trái. x, y = y, xhoán đổi hai biến. Tên biến: chữ thường, nối bằng_, có nghĩa.- Kiểu cơ bản:
int(không giới hạn độ lớn),float(có sai số),str,bool. input()trả về xâu; đổi kiểu bằngint(),float().- Nhiều số trên một dòng:
a, b = map(int, input().split()); mỗi dòng gọiinput()một lần. - In bằng f-string
f"...{bieu_thuc}...";{x:.2f}in đúng 2 chữ số thập phân. - Hằng số đặt tên viết hoa:
PI = 3.14159.
Bài tập thực hành
Phần tiêu đề “Bài tập thực hành”Chương này có 6 bài tập thực hành:
- Bài 2.1. Tổng hai số
- Bài 2.2. Hoán đổi
- Bài 2.3. Hình chữ nhật
- Bài 2.4. Trung bình cộng
- Bài 2.5. Lời chào
- Bài 2.6. Đổi nhiệt độ
Mua bộ tài liệu đầy đủ
Phần tiêu đề “Mua bộ tài liệu đầy đủ”Đề bài chi tiết (có ví dụ), lời giải từng bài (ý tưởng, các bước, lỗi hay gặp) kèm code Python, bộ test chấm tự động bằng Themis và bài giảng PowerPoint của chương này có trong bộ giáo trình Python đầy đủ.
Thầy cô và các em muốn mua bộ tài liệu đầy đủ vui lòng liên hệ tác giả Th.S Trần Huy Phúc:
- Zalo: 0972465159
- Facebook: facebook.com/tran.huyphuc.3