Chương 10. Danh sách hai chiều
Bảng số là danh sách các danh sách
Phần tiêu đề “Bảng số là danh sách các danh sách”Nhiều dữ liệu có dạng bảng: bảng điểm (mỗi hàng một học sinh, mỗi cột một môn), bản đồ ô vuông trong trò chơi, ảnh số (mỗi ô một điểm ảnh). Trong toán học, bảng số gọi là ma trận.
Python biểu diễn bảng bằng một danh sách mà mỗi phần tử là một hàng, mỗi hàng lại là một danh sách:
grid = [ [1, 2, 3, 4], [5, 6, 7, 8], [9, 10, 11, 12],]print(len(grid), len(grid[0])) # số hàng, số cộtprint(grid[1]) # hàng chỉ số 1print(grid[1][2]) # hàng 1, cột 2grid[2][0] = 0print(grid[2])3 4[5, 6, 7, 8]7[0, 10, 11, 12]grid[i] là hàng thứ i (một danh sách), grid[i][j] là phần tử ở hàng i, cột j (cả hai chỉ số
bắt đầu từ 0). Thứ tự luôn là hàng trước, cột sau.
| cột 0 | cột 1 | cột 2 | cột 3 | |
|---|---|---|---|---|
| hàng 0 | 1 | 2 | 3 | 4 |
| hàng 1 | 5 | 6 | 7 | 8 |
| hàng 2 | 9 | 10 | 11 | 12 |
Tạo ma trận
Phần tiêu đề “Tạo ma trận”Tạo ma trận n hàng, m cột toàn số 0:
n, m = 3, 4grid = [[0] * m for _ in range(n)]grid[0][0] = 5print(grid)[[5, 0, 0, 0], [0, 0, 0, 0], [0, 0, 0, 0]]wrong = [[0] * 4] * 3wrong[0][0] = 5print(wrong)[[5, 0, 0, 0], [5, 0, 0, 0], [5, 0, 0, 0]]Với [[0] * m for _ in range(n)], biểu thức [0] * m được tính lại ở mỗi lần lặp, nên mỗi hàng
là một danh sách riêng.
Đọc và in ma trận
Phần tiêu đề “Đọc và in ma trận”Dạng dữ liệu hay gặp: dòng đầu là n, m; n dòng sau, mỗi dòng m số.
n, m = map(int, input().split())grid = []for _ in range(n): row = list(map(int, input().split())) grid.append(row)for row in grid: print(*row)1 2 34 5 6Viết gọn: grid = [list(map(int, input().split())) for _ in range(n)]. In mỗi hàng trên một dòng
bằng print(*row).
Duyệt ma trận
Phần tiêu đề “Duyệt ma trận”Theo hàng và theo cột
Phần tiêu đề “Theo hàng và theo cột”Hai vòng lặp lồng nhau: vòng ngoài theo hàng, vòng trong theo cột. Tính tổng từng hàng và tổng từng cột:
grid = [[1, 2, 3], [4, 5, 6]]n, m = len(grid), len(grid[0])for i in range(n): print("hang", i, sum(grid[i]))for j in range(m): column_sum = 0 for i in range(n): column_sum += grid[i][j] print("cot", j, column_sum)hang 0 6hang 1 15cot 0 5cot 1 7cot 2 9Tổng một hàng có sẵn sum(grid[i]) vì hàng là một danh sách. Cột thì không có sẵn như vậy: phải
duyệt grid[i][j] với j cố định, i chạy qua mọi hàng.
Đường chéo của ma trận vuông
Phần tiêu đề “Đường chéo của ma trận vuông”Ma trận vuông n × n có hai đường chéo:
- Đường chéo chính (từ góc trên trái xuống góc dưới phải): các ô có
i == j. - Đường chéo phụ (từ góc trên phải xuống góc dưới trái): các ô có
i + j == n - 1.
a = [[1, 2, 3], [4, 5, 6], [7, 8, 9]]n = len(a)main_diagonal = sum(a[i][i] for i in range(n))anti_diagonal = sum(a[i][n - 1 - i] for i in range(n))print(main_diagonal, anti_diagonal)15 15Mỗi đường chéo chỉ cần một vòng lặp, vì biết i là biết luôn j. (Viết sum(... for i in ...)
là dạng comprehension không có ngoặc vuông, tính tổng trực tiếp.)
Các ô kề nhau
Phần tiêu đề “Các ô kề nhau”Trong bảng ô vuông, mỗi ô (i, j) có tối đa 8 ô xung quanh (4 ô chung cạnh và 4 ô chung đỉnh). Thay
vì viết 8 câu lệnh if, ta lưu 8 hướng đi vào hai danh sách dr (thay đổi hàng) và dc (thay
đổi cột):
grid = [ [1, 0, 0], [0, 1, 1], [0, 0, 1],]n, m = 3, 3dr = [-1, -1, -1, 0, 0, 1, 1, 1]dc = [-1, 0, 1, -1, 1, -1, 0, 1]i, j = 1, 1count = 0for k in range(8): r = i + dr[k] c = j + dc[k] if 0 <= r < n and 0 <= c < m and grid[r][c] == 1: count += 1print(count)3Điều kiện 0 <= r < n and 0 <= c < m kiểm tra ô kề nằm trong bảng; thiếu điều kiện này thì ô ở
mép bảng sẽ truy cập ra ngoài. Điều kiện kiểm tra phải đứng trước grid[r][c]: khi ô nằm ngoài,
Python dừng ở điều kiện đầu và không truy cập grid[r][c].
Lưu ý thêm: với Python, chỉ số âm không báo lỗi mà lấy phần tử từ cuối (grid[-1] là hàng
cuối). Vì vậy quên kiểm tra r >= 0 không gây lỗi mà cho kết quả sai, rất khó phát hiện.
Chỉ xét 4 ô chung cạnh thì dùng dr = [-1, 1, 0, 0], dc = [0, 0, -1, 1].
Các phép toán ma trận
Phần tiêu đề “Các phép toán ma trận”Chuyển vị
Phần tiêu đề “Chuyển vị”Ma trận chuyển vị của ma trận n × m là ma trận m × n, có hàng j là cột j của ma trận ban đầu:
t[j][i] = a[i][j].
a = [[1, 2, 3], [4, 5, 6]]n, m = len(a), len(a[0])t = [[0] * n for _ in range(m)]for i in range(n): for j in range(m): t[j][i] = a[i][j]for row in t: print(*row)1 42 53 6Nhân ma trận
Phần tiêu đề “Nhân ma trận”Tích của ma trận A (n × m) với ma trận B (m × p) là ma trận C (n × p), trong đó phần tử C[i][j]
bằng tổng các tích của hàng i của A với cột j của B:
C[i][j] = A[i][0] × B[0][j] + A[i][1] × B[1][j] + … + A[i][m − 1] × B[m − 1][j]
A = [[1, 2], [3, 4]]B = [[5, 6], [7, 8]]n, m, p = 2, 2, 2C = [[0] * p for _ in range(n)]for i in range(n): for j in range(p): for k in range(m): C[i][j] += A[i][k] * B[k][j]for row in C: print(*row)19 2243 50Ví dụ C[0][0] = 1 × 5 + 2 × 7 = 19. Ba vòng lặp lồng nhau chạy n × p × m lần: với n = m = p = 100 là 106 lần, Python cần khoảng nửa giây. Số cột của A phải bằng số hàng của B thì mới nhân được.
Lỗi thường gặp
Phần tiêu đề “Lỗi thường gặp”| Lỗi | Hậu quả |
|---|---|
Tạo bằng [[0] * m] * n | các hàng là cùng một danh sách, sửa một ô thì cả cột đổi |
Nhầm thứ tự a[j][i] thay vì a[i][j] | sai kết quả, hoặc IndexError khi ma trận không vuông |
Duyệt range(n) cho cột khi số cột là m | thiếu hoặc thừa cột |
| Quên kiểm tra ô kề nằm trong bảng | IndexError ở mép dưới/phải; mép trên/trái thì lấy nhầm ô ở cuối (chỉ số âm) |
In print(grid) | in cả ngoặc vuông, sai định dạng; phải in từng hàng bằng print(*row) |
Tóm tắt
Phần tiêu đề “Tóm tắt”- Ma trận là danh sách các hàng;
a[i][j]là hàng i, cột j;len(a)số hàng,len(a[0])số cột. - Tạo:
[[0] * m for _ in range(n)], không dùng[[0] * m] * n. - Đọc:
[list(map(int, input().split())) for _ in range(n)]; in:for row in a: print(*row). - Tổng hàng
sum(a[i]); tổng cột phải duyệt i. Chéo chínhi == j, chéo phụi + j == n - 1. - Ô kề: mảng hướng
dr,dcvà kiểm tra0 <= r < n and 0 <= c < m. - Chuyển vị
t[j][i] = a[i][j]; nhân ma trận ba vòng lặp lồng nhau.
Bài tập thực hành
Phần tiêu đề “Bài tập thực hành”Chương này có 6 bài tập thực hành:
- Bài 10.1. Tổng hàng, tổng cột
- Bài 10.2. Chuyển vị
- Bài 10.3. Hai đường chéo
- Bài 10.4. Dò mìn
- Bài 10.5. Nhân ma trận
- Bài 10.6. Ma trận xoắn ốc
Mua bộ tài liệu đầy đủ
Phần tiêu đề “Mua bộ tài liệu đầy đủ”Đề bài chi tiết (có ví dụ), lời giải từng bài (ý tưởng, các bước, lỗi hay gặp) kèm code Python, bộ test chấm tự động bằng Themis và bài giảng PowerPoint của chương này có trong bộ giáo trình Python đầy đủ.
Thầy cô và các em muốn mua bộ tài liệu đầy đủ vui lòng liên hệ tác giả Th.S Trần Huy Phúc:
- Zalo: 0972465159
- Facebook: facebook.com/tran.huyphuc.3