Bỏ qua để đến nội dung

Chương 15. Lập trình hướng đối tượng

Đến nay, một học sinh được lưu bằng tuple ("An", 9, 8, 7): phải nhớ vị trí 0 là tên, vị trí 1 là điểm Toán… và các hàm xử lý học sinh nằm rải rác. Lập trình hướng đối tượng (OOP) gom dữ liệu và các thao tác trên dữ liệu đó vào một chỗ gọi là lớp (class).

  • Lớp là bản thiết kế, mô tả một loại đối tượng có những thuộc tính và hành động nào. Ví dụ lớp Student.
  • Đối tượng (object) là một “bản” cụ thể tạo ra từ lớp. Ví dụ học sinh An, học sinh Binh.
class Student:
def __init__(self, name, math_score, literature):
self.name = name # thuộc tính
self.math_score = math_score
self.literature = literature
def average(self): # phương thức
return (self.math_score + self.literature) / 2
an = Student("An", 9, 8)
binh = Student("Binh", 7, 10)
print(an.name, an.average())
print(binh.name, binh.average())
binh.math_score = 8 # sửa thuộc tính của riêng binh
print(binh.average(), an.average())
An 8.5
Binh 8.5
9.0 8.5
  • Tên lớp theo quy ước viết hoa chữ đầu mỗi từ: Student, BankAccount.
  • __init__ (hai dấu gạch dưới mỗi bên) là hàm khởi tạo, tự chạy khi tạo đối tượng Student("An", 9, 8); nhiệm vụ của nó là gán giá trị ban đầu cho các thuộc tính.
  • Thuộc tính (self.name, …) là dữ liệu của từng đối tượng; mỗi đối tượng có bộ thuộc tính riêng.
  • Phương thức là hàm định nghĩa trong lớp, gọi bằng dấu chấm: an.average().

Mọi phương thức đều có tham số đầu tiên là self, chỉ chính đối tượng đang được gọi. Lời gọi an.average() thực chất là Student.average(an): Python tự đưa an vào chỗ self. Nhờ vậy cùng một phương thức average tính đúng cho An và cho Binh.

Quên self. khi dùng thuộc tính bên trong phương thức (viết math_score thay vì self.math_score) là lỗi rất hay gặp: Python hiểu đó là một biến cục bộ chưa có và báo NameError.

In một đối tượng chưa được dạy cách in thì ra một dòng khó đọc như <__main__.Student object at 0x7f...>. Phương thức đặc biệt __str__ cho biết đối tượng được hiển thị thế nào khi print hoặc str():

class Point:
def __init__(self, x, y):
self.x = x
self.y = y
def __str__(self):
return f"({self.x}, {self.y})"
p = Point(3, -2)
print(p)
print("Diem P la " + str(p))
(3, -2)
Diem P la (3, -2)

Đóng gói (encapsulation) nghĩa là không cho bên ngoài sửa trực tiếp dữ liệu bên trong, mà phải đi qua các phương thức do lớp cung cấp; nhờ vậy lớp luôn kiểm tra được dữ liệu hợp lệ.

Python không cấm hẳn việc truy cập thuộc tính, mà dùng quy ước: tên thuộc tính bắt đầu bằng dấu gạch dưới (_balance) nghĩa là “dùng nội bộ, bên ngoài đừng đụng vào”.

class BankAccount:
def __init__(self, balance):
self._balance = balance # "nội bộ": chỉ sửa qua phương thức
def deposit(self, amount):
self._balance += amount
def withdraw(self, amount):
"""Rút tiền; trả về False và không làm gì nếu không đủ tiền."""
if amount > self._balance:
return False
self._balance -= amount
return True
def get_balance(self):
return self._balance
account = BankAccount(100)
account.deposit(50)
print(account.withdraw(500), account.get_balance())
print(account.withdraw(120), account.get_balance())
False 150
True 30

Phương thức withdraw bảo đảm số dư không bao giờ âm. Nếu ai đó viết thẳng account._balance -= 500 thì quy tắc đó bị phá vỡ; dấu gạch dưới nhắc người dùng lớp không làm vậy.

Phương thức đặc biệt: định nghĩa phép toán

Phần tiêu đề “Phương thức đặc biệt: định nghĩa phép toán”

Python cho phép lớp tự định nghĩa ý nghĩa của các phép toán bằng các phương thức đặc biệt (tên có hai dấu gạch dưới hai bên):

ViếtPython gọi
a + b, a - b, a * b, a / ba.__add__(b), __sub__, __mul__, __truediv__
a == b, a < ba.__eq__(b), a.__lt__(b)
print(a), str(a)a.__str__()
len(a)a.__len__()

Ví dụ lớp phân số luôn tối giản:

import math
class Fraction:
def __init__(self, numerator, denominator):
if denominator < 0: # mẫu luôn dương
numerator, denominator = -numerator, -denominator
g = math.gcd(numerator, denominator)
self.numerator = numerator // g
self.denominator = denominator // g
def __add__(self, other):
return Fraction(self.numerator * other.denominator + other.numerator * self.denominator,
self.denominator * other.denominator)
def __lt__(self, other):
return self.numerator * other.denominator < other.numerator * self.denominator
def __str__(self):
return f"{self.numerator}/{self.denominator}"
a = Fraction(1, 2)
b = Fraction(1, -3)
print(a + b, a < b)
fractions = [Fraction(3, 4), Fraction(1, 6), Fraction(2, 3)]
print(*sorted(fractions))
1/6 False
1/6 2/3 3/4

Có __lt__ (phép “nhỏ hơn”), sorted sắp xếp được danh sách phân số. Mọi phân số đều đi qua __init__, nên luôn được rút gọn và có mẫu dương: đó là lợi ích của việc gom việc kiểm tra vào một chỗ. (math.gcd trả về số không âm kể cả khi đối số âm; với tử bằng 0, ƯCLN là mẫu, nên 0/5 thành 0/1.)

Nhiều lớp có phần chung. Kế thừa cho phép lớp con nhận lại toàn bộ thuộc tính và phương thức của lớp cha, rồi thêm hoặc viết lại (ghi đè) phần riêng:

class Animal:
def __init__(self, name):
self.name = name
def speak(self):
return "..."
def introduce(self):
return f"{self.name} keu: {self.speak()}"
class Dog(Animal): # Dog kế thừa Animal
def speak(self): # ghi đè phương thức của lớp cha
return "Gau gau"
class Cat(Animal):
def __init__(self, name, color):
super().__init__(name) # gọi hàm khởi tạo của lớp cha
self.color = color
def speak(self):
return "Meo meo"
print(Dog("Vang").introduce())
print(Cat("Mun", "den").introduce(), Cat("Mun", "den").color)
Vang keu: Gau gau
Mun keu: Meo meo den

Dog không viết lại __init__ và introduce nhưng vẫn dùng được, vì kế thừa từ Animal. super() chỉ lớp cha: Cat tự khởi tạo thêm color và nhờ lớp cha khởi tạo name.

Đa hình (polymorphism): cùng một lời gọi, mỗi lớp con làm theo cách riêng của mình. Ví dụ tính tổng diện tích một danh sách gồm nhiều loại hình mà không cần biết từng hình là loại gì:

import math
class Shape:
def area(self):
raise NotImplementedError("lop con phai viet area()")
class Circle(Shape):
def __init__(self, radius):
self.radius = radius
def area(self):
return math.pi * self.radius * self.radius
class Rectangle(Shape):
def __init__(self, width, height):
self.width = width
self.height = height
def area(self):
return self.width * self.height
shapes = [Circle(1), Rectangle(2, 3), Circle(2)]
total = sum(shape.area() for shape in shapes) # mỗi hình tự tính diện tích của mình
print(f"{total:.2f}")
largest = max(shapes, key=lambda shape: shape.area())
print(type(largest).__name__, f"{largest.area():.2f}")
21.71
Circle 12.57

Shape là lớp “khuôn mẫu”: nó chỉ hứa mọi hình đều có area(), còn cách tính do lớp con quyết định. Gọi area() trên một Shape chung chung sẽ báo lỗi NotImplementedError. Thêm loại hình mới (tam giác) chỉ cần viết thêm một lớp con, không phải sửa đoạn tính tổng.

ÝÝ nghĩaTrong Python
Đóng góigom dữ liệu với thao tác, kiểm soát việc sửa dữ liệulớp, quy ước _ten
Trừu tượngchỉ đưa ra những gì người dùng cần biếtphương thức công khai, docstring
Kế thừalớp con dùng lại lớp chaclass Con(Cha), super()
Đa hìnhcùng lời gọi, mỗi lớp làm theo cách riêngghi đè phương thức

OOP thực sự có ích khi chương trình lớn, nhiều người cùng viết. Với bài thi học sinh giỏi ngắn, hàm và tuple thường đủ dùng; nhưng hiểu OOP giúp đọc và dùng được các thư viện Python, vốn được viết theo lối hướng đối tượng.

LỗiNguyên nhân
TypeError: ... takes 1 positional argument but 2 were givenquên tham số self khi định nghĩa phương thức
NameError trong phương thứcdùng math_score thay vì self.math_score
Viết __init hoặc _init_sai tên, hàm khởi tạo không được gọi
print(obj) in ra <... object at 0x...>chưa viết __str__
Lớp con quên super().__init__(...)thuộc tính của lớp cha không được tạo
Gọi Student.average() không có đối tượngphải gọi trên đối tượng: an.average()
  • class Ten:; __init__(self, ...) khởi tạo thuộc tính self.x; tạo đối tượng Ten(...).
  • Phương thức có tham số đầu là self; gọi doi_tuong.phuong_thuc(...).
  • Đóng gói: thuộc tính _ten chỉ sửa qua phương thức, phương thức kiểm tra dữ liệu.
  • Phương thức đặc biệt: __str__, __add__, __eq__, __lt__ (để sorted được).
  • Kế thừa class Con(Cha), super().__init__(...); đa hình: lớp con ghi đè phương thức.

Chương này có 6 bài tập thực hành:

  • Bài 15.1. Lớp hình chữ nhật
  • Bài 15.2. Tài khoản ngân hàng
  • Bài 15.3. Lớp phân số
  • Bài 15.4. Lớp thời gian
  • Bài 15.5. Các loại hình
  • Bài 15.6. Robot và vectơ

Đề bài chi tiết (có ví dụ), lời giải từng bài (ý tưởng, các bước, lỗi hay gặp) kèm code Python, bộ test chấm tự động bằng Themis và bài giảng PowerPoint của chương này có trong bộ giáo trình Python đầy đủ.

Thầy cô và các em muốn mua bộ tài liệu đầy đủ vui lòng liên hệ tác giả Th.S Trần Huy Phúc:

Th.S Trần Huy Phúc

Th.S Trần Huy Phúc

Principal Software Engineer @Adnovum & Bumbii Academy