Chương 3. Toán tử, biểu thức và thư viện math
Các phép toán số học
Phần tiêu đề “Các phép toán số học”| Phép toán | Ký hiệu | Ví dụ | Kết quả |
|---|---|---|---|
| Cộng | + | 17 + 5 | 22 |
| Trừ | - | 17 - 5 | 12 |
| Nhân | * | 17 * 5 | 85 |
| Chia | / | 17 / 5 | 3.4 |
| Chia lấy phần nguyên | // | 17 // 5 | 3 |
| Chia lấy dư | % | 17 % 5 | 2 |
| Lũy thừa | ** | 2 ** 10 | 1024 |
print(17 + 5, 17 - 5, 17 * 5)print(17 / 5, 17 // 5, 17 % 5)print(2 ** 10, 9 ** 0.5)print(10 / 2)22 12 853.4 3 21024 3.05.0Hai điểm cần nhớ:
- Phép chia
/luôn cho số thực, kể cả khi chia hết:10 / 2là5.0, không phải5. x ** 0.5là căn bậc hai của x (lũy thừa một phần hai), kết quả là số thực.
Chia lấy phần nguyên và chia lấy dư
Phần tiêu đề “Chia lấy phần nguyên và chia lấy dư”Phép chia 17 cho 5 được thương 3, dư 2, vì 17 = 5 × 3 + 2. Trong Python:
17 // 5cho thương:3.17 % 5cho số dư:2.
Hai phép toán này dùng rất nhiều trong bài tập:
| Câu hỏi | Biểu thức |
|---|---|
| n có chia hết cho d không? | n % d == 0 |
| n chẵn hay lẻ? | n % 2 bằng 0 là chẵn, bằng 1 là lẻ |
| Chữ số hàng đơn vị của n | n % 10 |
| Bỏ chữ số hàng đơn vị của n | n // 10 |
| Chữ số hàng chục của n | n // 10 % 10 |
Hàm divmod(a, b) tính cả thương và số dư một lần:
quotient, remainder = divmod(17, 5)print(quotient, remainder)3 2Tách chữ số
Phần tiêu đề “Tách chữ số”Với n = 357: chữ số hàng trăm là 357 // 100 = 3; hàng chục là 357 // 10 % 10 = 35 % 10 = 5;
hàng đơn vị là 357 % 10 = 7.
n = 357hundreds = n // 100tens = n // 10 % 10units = n % 10print(hundreds, tens, units)print(hundreds + tens + units)3 5 715Đổi đơn vị
Phần tiêu đề “Đổi đơn vị”Đổi 3725 giây ra giờ, phút, giây: một giờ có 3600 giây nên số giờ là 3725 // 3600 = 1, còn dư
3725 % 3600 = 125 giây; đổi 125 giây được 125 // 60 = 2 phút và 125 % 60 = 5 giây.
seconds = 3725hours = seconds // 3600minutes = seconds % 3600 // 60print(hours, minutes, seconds % 60)1 2 5Chia với số âm
Phần tiêu đề “Chia với số âm”Python làm tròn thương xuống (về phía âm vô cùng), nên với số âm kết quả có thể khác C++:
print(-7 // 2, -7 % 2)print(7 // -2, 7 % -2)-4 1-4 -1−7 ÷ 2 = −3,5, làm tròn xuống được −4; khi đó số dư là −7 − 2 × (−4) = 1. Nhờ quy tắc này, n % 2
luôn bằng 0 hoặc 1 kể cả khi n âm, nên phép kiểm tra chẵn lẻ n % 2 == 1 đúng với mọi số
nguyên. (Trong C++, -7 % 2 bằng −1.)
Thứ tự thực hiện phép toán
Phần tiêu đề “Thứ tự thực hiện phép toán”Python tính theo thứ tự ưu tiên giống toán học:
- Trong ngoặc
( )trước. - Lũy thừa
**. - Dấu âm đứng trước số:
-x. - Nhân, chia:
*,/,//,%(cùng mức, tính từ trái sang phải). - Cộng, trừ:
+,-(cùng mức, tính từ trái sang phải).
print(2 + 3 * 4)print((2 + 3) * 4)print(10 - 4 - 3)print(2 ** 3 ** 2)print(-2 ** 2)14203512-4Hai dòng cuối là trường hợp đặc biệt: lũy thừa tính từ phải sang trái (2 ** 9 = 512), và
lũy thừa được làm trước dấu âm (-(2 ** 2) = −4). Khi không chắc, thêm ngoặc: ngoặc thừa
không làm sai chương trình mà còn giúp dễ đọc hơn.
Ví dụ trung bình cộng của a và b phải viết (a + b) / 2. Viết a + b / 2 thì máy chia b cho 2
trước rồi mới cộng a.
Phép gán kết hợp
Phần tiêu đề “Phép gán kết hợp”Lệnh dạng x = x + 5 hay gặp đến mức có cách viết tắt:
| Viết tắt | Nghĩa là |
|---|---|
x += 5 | x = x + 5 |
x -= 5 | x = x - 5 |
x *= 5 | x = x * 5 |
x //= 5 | x = x // 5 |
x %= 5 | x = x % 5 |
coins = 10coins += 5coins *= 2coins //= 4print(coins)7Dò từng bước: 10 + 5 = 15, rồi 15 × 2 = 30, rồi 30 // 4 = 7. Python không có phép x++ như
C++; viết x += 1.
Các hàm số học có sẵn
Phần tiêu đề “Các hàm số học có sẵn”| Hàm | Ý nghĩa | Ví dụ |
|---|---|---|
abs(x) | giá trị tuyệt đối | abs(-7) là 7 |
round(x) | làm tròn tới số nguyên gần nhất | round(3.7) là 4 |
round(x, k) | làm tròn tới k chữ số thập phân | round(3.14159, 2) là 3.14 |
divmod(a, b) | cặp (thương, dư) | divmod(17, 5) là (3, 2) |
pow(a, b) | a mũ b, giống a ** b | pow(2, 10) là 1024 |
max(...), min(...) | số lớn nhất, nhỏ nhất | max(3, 9, 4) là 9 |
print(round(2.5), round(3.5), round(-2.5))print(int(2.5 + 0.5), int(3.5 + 0.5))2 4 -23 4Thư viện math
Phần tiêu đề “Thư viện math”Các hàm toán học khác nằm trong thư viện (module) math. Muốn dùng phải nạp thư viện
bằng lệnh import math ở đầu chương trình, rồi gọi hàm theo dạng math.ten_ham(...):
import math
print(math.sqrt(16), math.sqrt(2))print(math.pi)print(math.floor(3.7), math.ceil(3.2))print(math.floor(-3.7), math.ceil(-3.2))print(math.gcd(12, 18))print(math.isqrt(17))4.0 1.41421356237309513.1415926535897933 4-4 -364| Hàm | Ý nghĩa |
|---|---|
math.sqrt(x) | căn bậc hai (số thực) |
math.isqrt(n) | phần nguyên của căn bậc hai số nguyên n (số nguyên, luôn chính xác) |
math.floor(x) | làm tròn xuống: số nguyên lớn nhất không vượt quá x |
math.ceil(x) | làm tròn lên: số nguyên nhỏ nhất không nhỏ hơn x |
math.pi | số π |
math.gcd(a, b) | ước chung lớn nhất của a và b |
math.isqrt có từ Python 3.8. Với số nguyên rất lớn, math.sqrt có thể sai một chút do sai số
số thực, còn math.isqrt luôn đúng.
Làm tròn lên khi chia
Phần tiêu đề “Làm tròn lên khi chia”Bài toán quen thuộc: N học sinh, mỗi xe chở K bạn, cần ít nhất bao nhiêu xe? Đáp số là N ÷ K làm
tròn lên. Có thể viết math.ceil(N / K), nhưng N / K là số thực, sai khi N, K rất lớn (cỡ
1018) vì số thực chỉ có khoảng 16 chữ số chính xác. Cách chỉ dùng số nguyên luôn đúng:
import math
n, k = 23, 4print((n + k - 1) // k)n, k = 10**18 + 1, 10**18print((n + k - 1) // k, math.ceil(n / k))62 1Với n = 1018 + 1, cần 2 xe, nhưng n / k bị làm tròn thành đúng 1.0 nên math.ceil cho 1, sai.
Vì sao (n + k - 1) // k đúng: nếu n chia hết cho k, thêm k − 1 chưa đủ để thương tăng thêm 1;
nếu n không chia hết cho k, số dư ít nhất là 1 nên thêm k − 1 làm thương tăng đúng 1.
Tóm tắt
Phần tiêu đề “Tóm tắt”/luôn cho số thực;//chia lấy phần nguyên (làm tròn xuống);%lấy dư;**lũy thừa.n % 10lấy chữ số cuối,n // 10bỏ chữ số cuối;n % d == 0kiểm tra chia hết.- Thứ tự: ngoặc, lũy thừa, dấu âm, nhân chia, cộng trừ. Không chắc thì thêm ngoặc.
x += 5,x -= 1, …; Python không cóx++.abs,round(chú ýround(2.5)là 2),divmod,max,min.import math:sqrt,isqrt,floor,ceil,pi,gcd.- Làm tròn lên khi chia số nguyên:
(n + k - 1) // k.
Bài tập thực hành
Phần tiêu đề “Bài tập thực hành”Chương này có 6 bài tập thực hành:
- Bài 3.1. Đổi giây
- Bài 3.2. Số có ba chữ số
- Bài 3.3. Chia kẹo
- Bài 3.4. Xe đưa đón
- Bài 3.5. Khoảng cách
- Bài 3.6. Đồng hồ
Mua bộ tài liệu đầy đủ
Phần tiêu đề “Mua bộ tài liệu đầy đủ”Đề bài chi tiết (có ví dụ), lời giải từng bài (ý tưởng, các bước, lỗi hay gặp) kèm code Python, bộ test chấm tự động bằng Themis và bài giảng PowerPoint của chương này có trong bộ giáo trình Python đầy đủ.
Thầy cô và các em muốn mua bộ tài liệu đầy đủ vui lòng liên hệ tác giả Th.S Trần Huy Phúc:
- Zalo: 0972465159
- Facebook: facebook.com/tran.huyphuc.3