Bỏ qua để đến nội dung

Chương 3. Toán tử, biểu thức và thư viện math

Phép toánKý hiệuVí dụKết quả
Cộng+17 + 522
Trừ-17 - 512
Nhân*17 * 585
Chia/17 / 53.4
Chia lấy phần nguyên//17 // 53
Chia lấy dư%17 % 52
Lũy thừa**2 ** 101024
print(17 + 5, 17 - 5, 17 * 5)
print(17 / 5, 17 // 5, 17 % 5)
print(2 ** 10, 9 ** 0.5)
print(10 / 2)
22 12 85
3.4 3 2
1024 3.0
5.0

Hai điểm cần nhớ:

  • Phép chia / luôn cho số thực, kể cả khi chia hết: 10 / 2 là 5.0, không phải 5.
  • x ** 0.5 là căn bậc hai của x (lũy thừa một phần hai), kết quả là số thực.

Phép chia 17 cho 5 được thương 3, dư 2, vì 17 = 5 × 3 + 2. Trong Python:

  • 17 // 5 cho thương: 3.
  • 17 % 5 cho số dư: 2.

Hai phép toán này dùng rất nhiều trong bài tập:

Câu hỏiBiểu thức
n có chia hết cho d không?n % d == 0
n chẵn hay lẻ?n % 2 bằng 0 là chẵn, bằng 1 là lẻ
Chữ số hàng đơn vị của nn % 10
Bỏ chữ số hàng đơn vị của nn // 10
Chữ số hàng chục của nn // 10 % 10

Hàm divmod(a, b) tính cả thương và số dư một lần:

quotient, remainder = divmod(17, 5)
print(quotient, remainder)
3 2

Với n = 357: chữ số hàng trăm là 357 // 100 = 3; hàng chục là 357 // 10 % 10 = 35 % 10 = 5; hàng đơn vị là 357 % 10 = 7.

n = 357
hundreds = n // 100
tens = n // 10 % 10
units = n % 10
print(hundreds, tens, units)
print(hundreds + tens + units)
3 5 7
15

Đổi 3725 giây ra giờ, phút, giây: một giờ có 3600 giây nên số giờ là 3725 // 3600 = 1, còn dư 3725 % 3600 = 125 giây; đổi 125 giây được 125 // 60 = 2 phút và 125 % 60 = 5 giây.

seconds = 3725
hours = seconds // 3600
minutes = seconds % 3600 // 60
print(hours, minutes, seconds % 60)
1 2 5

Python làm tròn thương xuống (về phía âm vô cùng), nên với số âm kết quả có thể khác C++:

print(-7 // 2, -7 % 2)
print(7 // -2, 7 % -2)
-4 1
-4 -1

−7 ÷ 2 = −3,5, làm tròn xuống được −4; khi đó số dư là −7 − 2 × (−4) = 1. Nhờ quy tắc này, n % 2 luôn bằng 0 hoặc 1 kể cả khi n âm, nên phép kiểm tra chẵn lẻ n % 2 == 1 đúng với mọi số nguyên. (Trong C++, -7 % 2 bằng −1.)

Python tính theo thứ tự ưu tiên giống toán học:

  1. Trong ngoặc ( ) trước.
  2. Lũy thừa **.
  3. Dấu âm đứng trước số: -x.
  4. Nhân, chia: *, /, //, % (cùng mức, tính từ trái sang phải).
  5. Cộng, trừ: +, - (cùng mức, tính từ trái sang phải).
print(2 + 3 * 4)
print((2 + 3) * 4)
print(10 - 4 - 3)
print(2 ** 3 ** 2)
print(-2 ** 2)
14
20
3
512
-4

Hai dòng cuối là trường hợp đặc biệt: lũy thừa tính từ phải sang trái (2 ** 9 = 512), và lũy thừa được làm trước dấu âm (-(2 ** 2) = −4). Khi không chắc, thêm ngoặc: ngoặc thừa không làm sai chương trình mà còn giúp dễ đọc hơn.

Ví dụ trung bình cộng của a và b phải viết (a + b) / 2. Viết a + b / 2 thì máy chia b cho 2 trước rồi mới cộng a.

Lệnh dạng x = x + 5 hay gặp đến mức có cách viết tắt:

Viết tắtNghĩa là
x += 5x = x + 5
x -= 5x = x - 5
x *= 5x = x * 5
x //= 5x = x // 5
x %= 5x = x % 5
coins = 10
coins += 5
coins *= 2
coins //= 4
print(coins)
7

Dò từng bước: 10 + 5 = 15, rồi 15 × 2 = 30, rồi 30 // 4 = 7. Python không có phép x++ như C++; viết x += 1.

HàmÝ nghĩaVí dụ
abs(x)giá trị tuyệt đốiabs(-7) là 7
round(x)làm tròn tới số nguyên gần nhấtround(3.7) là 4
round(x, k)làm tròn tới k chữ số thập phânround(3.14159, 2) là 3.14
divmod(a, b)cặp (thương, dư)divmod(17, 5) là (3, 2)
pow(a, b)a mũ b, giống a ** bpow(2, 10) là 1024
max(...), min(...)số lớn nhất, nhỏ nhấtmax(3, 9, 4) là 9
print(round(2.5), round(3.5), round(-2.5))
print(int(2.5 + 0.5), int(3.5 + 0.5))
2 4 -2
3 4

Các hàm toán học khác nằm trong thư viện (module) math. Muốn dùng phải nạp thư viện bằng lệnh import math ở đầu chương trình, rồi gọi hàm theo dạng math.ten_ham(...):

import math
print(math.sqrt(16), math.sqrt(2))
print(math.pi)
print(math.floor(3.7), math.ceil(3.2))
print(math.floor(-3.7), math.ceil(-3.2))
print(math.gcd(12, 18))
print(math.isqrt(17))
4.0 1.4142135623730951
3.141592653589793
3 4
-4 -3
6
4
HàmÝ nghĩa
math.sqrt(x)căn bậc hai (số thực)
math.isqrt(n)phần nguyên của căn bậc hai số nguyên n (số nguyên, luôn chính xác)
math.floor(x)làm tròn xuống: số nguyên lớn nhất không vượt quá x
math.ceil(x)làm tròn lên: số nguyên nhỏ nhất không nhỏ hơn x
math.pisố π
math.gcd(a, b)ước chung lớn nhất của a và b

math.isqrt có từ Python 3.8. Với số nguyên rất lớn, math.sqrt có thể sai một chút do sai số số thực, còn math.isqrt luôn đúng.

Bài toán quen thuộc: N học sinh, mỗi xe chở K bạn, cần ít nhất bao nhiêu xe? Đáp số là N ÷ K làm tròn lên. Có thể viết math.ceil(N / K), nhưng N / K là số thực, sai khi N, K rất lớn (cỡ 1018) vì số thực chỉ có khoảng 16 chữ số chính xác. Cách chỉ dùng số nguyên luôn đúng:

import math
n, k = 23, 4
print((n + k - 1) // k)
n, k = 10**18 + 1, 10**18
print((n + k - 1) // k, math.ceil(n / k))
6
2 1

Với n = 1018 + 1, cần 2 xe, nhưng n / k bị làm tròn thành đúng 1.0 nên math.ceil cho 1, sai. Vì sao (n + k - 1) // k đúng: nếu n chia hết cho k, thêm k − 1 chưa đủ để thương tăng thêm 1; nếu n không chia hết cho k, số dư ít nhất là 1 nên thêm k − 1 làm thương tăng đúng 1.

  • / luôn cho số thực; // chia lấy phần nguyên (làm tròn xuống); % lấy dư; ** lũy thừa.
  • n % 10 lấy chữ số cuối, n // 10 bỏ chữ số cuối; n % d == 0 kiểm tra chia hết.
  • Thứ tự: ngoặc, lũy thừa, dấu âm, nhân chia, cộng trừ. Không chắc thì thêm ngoặc.
  • x += 5, x -= 1, …; Python không có x++.
  • abs, round (chú ý round(2.5) là 2), divmod, max, min.
  • import math: sqrt, isqrt, floor, ceil, pi, gcd.
  • Làm tròn lên khi chia số nguyên: (n + k - 1) // k.

Chương này có 6 bài tập thực hành:

  • Bài 3.1. Đổi giây
  • Bài 3.2. Số có ba chữ số
  • Bài 3.3. Chia kẹo
  • Bài 3.4. Xe đưa đón
  • Bài 3.5. Khoảng cách
  • Bài 3.6. Đồng hồ

Đề bài chi tiết (có ví dụ), lời giải từng bài (ý tưởng, các bước, lỗi hay gặp) kèm code Python, bộ test chấm tự động bằng Themis và bài giảng PowerPoint của chương này có trong bộ giáo trình Python đầy đủ.

Thầy cô và các em muốn mua bộ tài liệu đầy đủ vui lòng liên hệ tác giả Th.S Trần Huy Phúc:

Th.S Trần Huy Phúc

Th.S Trần Huy Phúc

Principal Software Engineer @Adnovum & Bumbii Academy