Bỏ qua để đến nội dung

Chương 1. Làm quen với Python

Python là một ngôn ngữ lập trình do Guido van Rossum tạo ra, phiên bản đầu tiên ra đời năm 1991. Python được thiết kế để dễ đọc, dễ viết: chương trình Python thường ngắn hơn nhiều so với chương trình cùng chức năng viết bằng C++ hay Java.

Python được dùng ở rất nhiều nơi: trí tuệ nhân tạo, phân tích dữ liệu, làm web, tự động hóa công việc văn phòng, lập trình robot. Ở trường phổ thông, Python là ngôn ngữ lập trình trong sách giáo khoa Tin học và được dùng trong các kỳ thi học sinh giỏi Tin học.

Máy tính không hiểu trực tiếp mã Python. Một chương trình đặc biệt gọi là trình thông dịch (interpreter) đọc từng dòng mã và thực hiện ngay:

BướcViệc làmKết quả
1. Viết mãGõ mã vào trình soạn thảoFile .py (mã nguồn)
2. ChạyTrình thông dịch Python đọc file, kiểm tra và thực hiện từng lệnhChương trình làm việc, in kết quả

So với C++, Python không có bước biên dịch riêng: viết xong là chạy được ngay. Đổi lại, chương trình Python thường chạy chậm hơn C++ nhiều lần.

Tải Python tại python.org (mục Downloads). Khi cài trên Windows, nhớ tích ô “Add python.exe to PATH” ở màn hình đầu tiên. Bộ cài có sẵn IDLE, một môi trường lập trình đơn giản.

Các môi trường lập trình hay dùng:

  • IDLE: có sẵn khi cài Python, đủ dùng cho người mới học.
  • Thonny: rất thân thiện với người mới, có chế độ chạy từng bước để xem giá trị các biến.
  • Visual Studio Code + phần mở rộng Python: hiện đại, dùng tốt cho cả dự án lớn.

Tài liệu này dùng Python 3 (từ bản 3.8 trở lên). Python 2 đã ngừng hỗ trợ từ năm 2020, có nhiều điểm khác (ví dụ print "abc" không có ngoặc), không dùng nữa.

Python có hai cách làm việc:

  1. Chế độ tương tác (cửa sổ Shell của IDLE, dấu nhắc >>>): gõ một lệnh, Enter, thấy kết quả ngay. Tiện để thử nhanh một phép tính.
  2. Chạy file: gõ cả chương trình vào file .py, lưu lại rồi chạy (trong IDLE bấm F5; ở dòng lệnh gõ python ten_file.py). Bài tập và bài thi đều làm theo cách này.
print("Xin chao Python!")

Kết quả trên màn hình:

Xin chao Python!

Chỉ một dòng. print là một hàm có sẵn của Python, có nhiệm vụ in ra màn hình. Thứ cần in đặt trong cặp ngoặc tròn ( ). Đoạn chữ "Xin chao Python!" đặt trong dấu ngoặc kép gọi là một xâu ký tự (string).

Chương trình gồm nhiều lệnh thì máy chạy lần lượt từ trên xuống, mỗi lệnh một dòng:

print("Xin chao Python!")
print("Toi dang hoc lap trinh.")
Xin chao Python!
Toi dang hoc lap trinh.

Mỗi lệnh print tự xuống dòng sau khi in xong, nên hai câu nằm trên hai dòng.

Một lệnh print in được nhiều giá trị, các giá trị cách nhau bởi dấu phẩy. Khi in, Python tự chèn một dấu cách giữa các giá trị:

print("Lop", "8A")
print("Si so:", 35, "hoc sinh")
print(2027)
Lop 8A
Si so: 35 hoc sinh
2027

Có hai loại dữ liệu trong ví dụ trên:

  • "Lop", "Si so:" là xâu ký tự, đặt trong dấu ngoặc kép " " hoặc ngoặc đơn ' ' (hai cách như nhau). Mọi ký tự bên trong, kể cả dấu cách, được in nguyên văn.
  • 35, 2027 là số, không cần dấu ngoặc.

print in được giá trị của biểu thức. Máy tính trước rồi mới in:

print(12 + 30)
print("12 + 30")
print("12 + 30 =", 12 + 30)
print(7 * 8, 100 - 1)
42
12 + 30
12 + 30 = 42
56 99

Dòng thứ hai cho thấy sự khác biệt quan trọng: khi nằm trong dấu ngoặc kép, 12 + 30 chỉ là chữ, không được tính. Phép nhân trong Python viết là *, phép chia là / (chương 3 học kỹ).

Python cho phép nhân một xâu với một số nguyên: xâu được lặp lại bấy nhiêu lần. Cộng hai xâu thì được xâu nối liền:

print("*" * 5)
print("ha" * 3)
print("Xin" + "chao")
print("=" * 20)
*****
hahaha
Xinchao
====================

Cách này rất tiện để in đường kẻ hoặc hình vẽ bằng ký tự.

Hàm print có hai tham số (tùy chọn) điều khiển cách in:

Tham sốÝ nghĩaMặc định
sepXâu chèn giữa các giá trịMột dấu cách " "
endXâu in sau cùngKý tự xuống dòng "\n"
print("08", "05", "2027", sep="/")
print(1, 2, 3, sep="")
print("Dong 1", end=" ")
print("van la dong 1")
print("Dong 2")
08/05/2027
123
Dong 1 van la dong 1
Dong 2

Lệnh print("Dong 1", end=" ") in xong thì in một dấu cách thay vì xuống dòng, nên lệnh print tiếp theo in tiếp trên cùng dòng. Lệnh print() không có gì bên trong chỉ in một dòng trống.

Một số ký tự không gõ trực tiếp vào xâu được, ví dụ dấu ngoặc kép trong xâu đặt giữa hai dấu ngoặc kép. Ta viết chúng bằng dấu gạch chéo ngược \ đi kèm một ký tự:

ViếtÝ nghĩa
\nXuống dòng
\tTab (nhảy tới cột kế tiếp, thường cách 8 ký tự)
\"Dấu ngoặc kép "
\'Dấu nháy đơn '
\\Dấu gạch chéo ngược \
print("Thay noi: \"Hoc Python that vui!\"")
print('Co the dung ngoac don: "khong can \\ nua"')
print("Duong dan: C:\\BaiTap\\bai1.py")
print("Ten\tTuoi")
print("An\t13")
print("Dong A\nDong B")
Thay noi: "Hoc Python that vui!"
Co the dung ngoac don: "khong can \ nua"
Duong dan: C:\BaiTap\bai1.py
Ten Tuoi
An 13
Dong A
Dong B

Dòng thứ hai cho thấy mẹo hay dùng: xâu chứa dấu ngoặc kép thì đặt cả xâu trong ngoặc đơn, khỏi phải viết \".

Chú thích là phần ghi chú cho người đọc mã, Python bỏ qua hoàn toàn khi chạy. Chú thích bắt đầu bằng dấu # và kéo dài tới hết dòng:

# Chương trình in thông tin lớp học
print("Lop 8A") # chú thích có thể đặt cuối dòng lệnh
# print("Dong nay khong chay")
print("Si so: 35")
Lop 8A
Si so: 35

Hai cách dùng chú thích hay gặp:

  1. Giải thích ý tưởng của đoạn mã (vì sao làm thế), không lặp lại điều mã đã nói rõ.
  2. Tạm tắt một dòng lệnh khi tìm lỗi: thêm # ở đầu dòng thay vì xóa dòng đó.

Trong Python, các lệnh của chương trình chính phải viết sát lề trái. Dấu cách ở đầu dòng (thụt lề) không phải để trang trí như nhiều ngôn ngữ khác, mà dùng để chỉ các lệnh nằm bên trong một lệnh khác (học ở chương 4 và 5). Thụt lề sai chỗ là lỗi:

print("Dong 1")
print("Dong 2")
File "bai1.py", line 2
print("Dong 2")
IndentationError: unexpected indent

Quy ước chung: mỗi mức thụt lề là 4 dấu cách. Các trình soạn thảo (IDLE, Thonny, VS Code) tự chèn 4 dấu cách khi bấm phím Tab.

Lỗi thường gặp và cách đọc thông báo lỗi

Phần tiêu đề “Lỗi thường gặp và cách đọc thông báo lỗi”

Có ba loại lỗi:

Loại lỗiKhi nào phát hiệnVí dụ
Lỗi cú pháp (SyntaxError)Trước khi chạy, Python báo ngay dòng lỗiThiếu dấu ), thiếu dấu "
Lỗi khi chạy (runtime)Lúc đang chạy, chương trình dừng giữa chừngGõ sai tên hàm, chia cho 0
Lỗi logicChương trình chạy nhưng kết quả saiViết 7 + 8 thay vì 7 * 8

Ví dụ một chương trình gõ sai tên hàm print:

print("Dong 1")
pirnt("Dong 2")
print("Dong 3")
Dong 1
Traceback (most recent call last):
File "bai1.py", line 2, in <module>
pirnt("Dong 2")
NameError: name 'pirnt' is not defined. Did you mean: 'print'?

Cách đọc thông báo lỗi (gọi là Traceback):

  1. Đọc dòng cuối cùng trước: tên lỗi (NameError) và mô tả (name 'pirnt' is not defined: tên pirnt chưa được định nghĩa, tức là gõ sai chính tả). Từ Python 3.10, Python còn gợi ý tên đúng: Did you mean: 'print'? (có phải bạn muốn viết print?).
  2. Tìm dòng line 2: lỗi ở dòng 2 của file. Python in lại nội dung dòng đó ngay bên dưới.

Lưu ý dòng 1 đã chạy và in ra “Dong 1”, còn dòng 3 không chạy, vì chương trình dừng ngay tại lỗi.

Một số lỗi khác hay gặp:

  • SyntaxError: '(' was never closed: thiếu dấu ngoặc tròn đóng.
  • SyntaxError: unterminated string literal: thiếu dấu ngoặc kép đóng xâu.
  • IndentationError: unexpected indent: thụt lề ở chỗ không được thụt.

Thông báo lỗi cú pháp có thể khác đôi chút giữa các phiên bản Python, nhưng luôn có số dòng và tên lỗi. Kinh nghiệm: khi báo lỗi ở một dòng mà dòng đó trông đúng, hãy xem dòng ngay phía trên (ví dụ dòng trên thiếu dấu ngoặc đóng).

  • Chương trình Python: viết file .py rồi chạy (IDLE: phím F5), không cần biên dịch.
  • print(...) in ra màn hình rồi tự xuống dòng; nhiều giá trị cách nhau bởi dấu phẩy được in cách nhau một dấu cách.
  • Xâu trong " " hoặc ' ' in nguyên văn; biểu thức ngoài ngoặc kép được tính rồi mới in.
  • sep= đổi xâu chèn giữa các giá trị, end= đổi xâu in cuối (mặc định là xuống dòng).
  • "*" * 5 lặp xâu, "a" + "b" nối xâu.
  • Ký tự đặc biệt: \n, \t, \", \\. Chú thích bắt đầu bằng #.
  • Lệnh chương trình chính viết sát lề trái; thụt lề có ý nghĩa.
  • Gặp lỗi: đọc dòng cuối của Traceback để biết tên lỗi, xem số dòng, xem cả dòng phía trên.

Chương này có 6 bài tập thực hành:

  • Bài 1.1. Xin chào
  • Bài 1.2. Hình chữ nhật
  • Bài 1.3. Tam giác sao
  • Bài 1.4. Bảng nhân 7
  • Bài 1.5. Ký tự đặc biệt
  • Bài 1.6. Tấm thiệp

Đề bài chi tiết (có ví dụ), lời giải từng bài (ý tưởng, các bước, lỗi hay gặp) kèm code Python, bộ test chấm tự động bằng Themis và bài giảng PowerPoint của chương này có trong bộ giáo trình Python đầy đủ.

Thầy cô và các em muốn mua bộ tài liệu đầy đủ vui lòng liên hệ tác giả Th.S Trần Huy Phúc:

Th.S Trần Huy Phúc

Th.S Trần Huy Phúc

Principal Software Engineer @Adnovum & Bumbii Academy