Bỏ qua để đến nội dung

Chương 7. Hàm

Các chương trước, ta đã dùng nhiều hàm có sẵn: print, input, int, max, math.sqrt. Ta gọi hàm theo tên, đưa dữ liệu vào trong ngoặc, hàm làm việc và (thường) trả lại một kết quả, mà không cần biết bên trong hàm viết thế nào.

Ta cũng tự viết được hàm. Ví dụ đoạn kiểm tra số nguyên tố cần dùng ở nhiều chỗ: viết một lần thành hàm is_prime, sau đó chỉ cần gọi is_prime(n). Lợi ích:

  • Không lặp code: sửa lỗi một chỗ là sửa cho mọi nơi dùng.
  • Dễ đọc: if is_prime(p) and is_prime(p + 2): đọc lên gần như câu tiếng Việt.
  • Dễ kiểm tra: thử riêng từng hàm với vài giá trị nhỏ.
  • Chia nhỏ bài toán: bài lớn thành nhiều việc nhỏ, mỗi việc một hàm.
def ten_ham(tham_so_1, tham_so_2, ...):
thân hàm (thụt lề)
return gia_tri
def square(x):
"""Trả về bình phương của x."""
return x * x
print(square(5))
a = 3
print(square(a) + square(4))
25
25
  • def (define: định nghĩa) bắt đầu một hàm; square là tên hàm; x là tham số.
  • Dòng chuỗi trong ba dấu ngoặc kép ngay dưới def là docstring: mô tả hàm làm gì. Không bắt buộc, nhưng nên có.
  • return kết thúc hàm và trả về giá trị cho nơi gọi.
  • square(5) là lời gọi hàm; giá trị 5 đưa vào gọi là đối số.

Khi gặp lời gọi square(a), máy:

  1. Gán giá trị của đối số cho tham số: x = 3.
  2. Chạy thân hàm tới khi gặp return.
  3. Quay về chỗ gọi, lời gọi square(a) được thay bằng giá trị trả về (9).

Hàm phải được định nghĩa trước khi gọi (chạy từ trên xuống, dòng def phải được chạy trước dòng gọi). Vì vậy các hàm thường đặt ở đầu chương trình, phần chính đặt ở cuối. Theo quy ước, giữa các hàm để hai dòng trống.

Hàm kiểm tra một tính chất thường trả về True/False, tên hàm hay bắt đầu bằng is_:

def is_prime(n):
"""Kiểm tra n có phải số nguyên tố không."""
if n < 2:
return False
d = 2
while d * d <= n:
if n % d == 0:
return False # gặp ước: kết thúc hàm ngay
d += 1
return True
for number in range(1, 20):
if is_prime(number):
print(number, end=" ")
print()
2 3 5 7 11 13 17 19

return kết thúc hàm ngay lập tức, kể cả khi đang ở trong vòng lặp. Nhờ vậy không cần biến cờ hay break: gặp ước là trả về False; chạy hết vòng lặp mà không gặp ước thì trả về True.

Có những hàm chỉ làm một việc (in ra màn hình) mà không cần trả kết quả. Hàm như vậy không có return, hoặc có return không kèm giá trị. Thực ra Python vẫn trả về một giá trị đặc biệt là None:

def print_line(length, char):
print(char * length)
print_line(10, "=")
result = print_line(3, "*")
print(result)
==========
***
None

Lỗi hay gặp: viết hàm in kết quả thay vì trả về kết quả, rồi đem dùng trong biểu thức. print(square(5) + 1) chỉ đúng khi square có return; nếu square chỉ print(x * x) thì máy báo lỗi TypeError: unsupported operand type(s) for +: 'NoneType' and 'int'.

Tham số có thể có giá trị mặc định, dùng khi lời gọi không đưa đối số đó:

def print_line(length, char="-"):
print(char * length)
print_line(5)
print_line(5, "#")
-----
#####

Tham số có mặc định phải đứng sau các tham số không có mặc định. Hàm print cũng dùng cách này: sep=" " và end="\n" là hai tham số mặc định.

Có thể ghi rõ tên tham số khi gọi; khi đó thứ tự không quan trọng:

def describe(name, age, grade):
print(f"{name}, {age} tuoi, lop {grade}")
describe("An", 13, "8A")
describe(grade="9B", name="Binh", age=14)
An, 13 tuoi, lop 8A
Binh, 14 tuoi, lop 9B

Hàm Python trả về được nhiều giá trị cùng lúc, cách nhau bởi dấu phẩy; nơi gọi gán cho nhiều biến:

def divide(a, b):
"""Trả về thương và số dư của a chia b."""
return a // b, a % b
quotient, remainder = divide(17, 5)
print(quotient, remainder)
def min_max(a, b, c):
return min(a, b, c), max(a, b, c)
low, high = min_max(4, 9, 7)
print(low, high)
3 2
4 9

(Thực chất hàm trả về một bộ giá trị (tuple), học ở chương 11.)

Biến được gán bên trong hàm là biến cục bộ (local): chỉ tồn tại trong lần chạy đó của hàm, bên ngoài không nhìn thấy. Tham số cũng là biến cục bộ.

def add_bonus(score):
score = score + 2 # chỉ đổi biến cục bộ score của hàm
bonus_note = "da cong"
return score
score = 7
new_score = add_bonus(score)
print(score, new_score)
7 9

Biến score bên ngoài vẫn là 7: khi gọi hàm, tham số score của hàm nhận giá trị 7, phép gán trong hàm chỉ đổi tên score của hàm sang giá trị mới, không ảnh hưởng tên score bên ngoài. Dùng bonus_note bên ngoài hàm sẽ báo NameError, vì biến này chỉ có trong hàm.

Quy tắc rút ra: hàm không thể đổi giá trị biến số, xâu của nơi gọi. Muốn “sửa” một giá trị, hàm trả về giá trị mới và nơi gọi gán lại: score = add_bonus(score). (Với danh sách thì khác, xem chương 9.)

Biến gán ở ngoài mọi hàm là biến toàn cục (global). Hàm đọc được biến toàn cục, nhưng muốn gán lại thì phải khai báo global:

call_count = 0
def greet(name):
global call_count
call_count += 1
print("Xin chao", name)
greet("An")
greet("Binh")
print(call_count)
Xin chao An
Xin chao Binh
2

Nên hạn chế dùng biến toàn cục: chương trình nhiều biến toàn cục rất khó tìm lỗi, vì biến có thể bị đổi ở bất kỳ hàm nào. Cách tốt hơn là truyền dữ liệu vào qua tham số và lấy kết quả qua return.

Bài toán: đếm các số trong đoạn [a, b] có tổng chữ số là số nguyên tố. Chia thành ba việc, mỗi việc một hàm, phần chính chỉ còn vài dòng:

def digit_sum(n):
"""Tổng các chữ số của số nguyên không âm n."""
total = 0
while n > 0:
total += n % 10
n //= 10
return total
def is_prime(n):
"""Kiểm tra n có phải số nguyên tố không."""
if n < 2:
return False
d = 2
while d * d <= n:
if n % d == 0:
return False
d += 1
return True
def main():
a, b = 10, 30
count = 0
for number in range(a, b + 1):
if is_prime(digit_sum(number)):
count += 1
print(count)
main()
10

Nhiều người viết phần chính vào một hàm main() rồi gọi ở cuối file, giúp biến của phần chính cũng là biến cục bộ, tránh vô tình dùng nhầm trong các hàm khác. Bài tập chấm tự động viết theo cách nào cũng được.

Khi viết hàm, thử riêng từng hàm với vài giá trị tính tay được trước: digit_sum(2706) phải bằng 15, is_prime(1) phải là False. Hàm nhỏ đúng thì ghép lại mới đúng.

LỗiHậu quả
Gọi hàm trước dòng defNameError: name '...' is not defined
Quên returnhàm trả về None, phép tính sau đó báo TypeError
Quên dấu ngoặc khi gọi: print(square)in ra <function square at ...> thay vì gọi hàm
Số đối số khác số tham sốTypeError: ... missing 1 required positional argument
Mong hàm đổi biến số của nơi gọibiến bên ngoài không đổi; phải return rồi gán lại
return nằm trong vòng lặp ở sai chỗhàm kết thúc sau lần lặp đầu tiên
Đặt tên hàm trùng tên biếntên bị ghi đè, gọi hàm báo lỗi 'int' object is not callable
  • def ten(tham_so): định nghĩa hàm; return trả về giá trị và kết thúc hàm ngay.
  • Hàm không có return trả về None. Hàm kiểm tra tính chất trả về True/False, tên is_....
  • Tham số mặc định def f(x, y=0); gọi theo tên f(y=1, x=2).
  • Trả về nhiều giá trị: return a, b rồi x, y = f(...).
  • Biến trong hàm là cục bộ; hàm không đổi được biến số của nơi gọi, hãy trả về giá trị mới.
  • Hạn chế global. Chia bài toán thành các hàm nhỏ, thử riêng từng hàm.

Chương này có 6 bài tập thực hành:

  • Bài 7.1. Sắp xếp ba số
  • Bài 7.2. Tổng chữ số chia hết
  • Bài 7.3. Rút gọn phân số
  • Bài 7.4. Số nguyên tố sinh đôi
  • Bài 7.5. Số Armstrong
  • Bài 7.6. Lũy thừa nhanh

Đề bài chi tiết (có ví dụ), lời giải từng bài (ý tưởng, các bước, lỗi hay gặp) kèm code Python, bộ test chấm tự động bằng Themis và bài giảng PowerPoint của chương này có trong bộ giáo trình Python đầy đủ.

Thầy cô và các em muốn mua bộ tài liệu đầy đủ vui lòng liên hệ tác giả Th.S Trần Huy Phúc:

Th.S Trần Huy Phúc

Th.S Trần Huy Phúc

Principal Software Engineer @Adnovum & Bumbii Academy