Chương 7. Hàm
Vì sao cần hàm?
Phần tiêu đề “Vì sao cần hàm?”Các chương trước, ta đã dùng nhiều hàm có sẵn: print, input, int, max, math.sqrt. Ta
gọi hàm theo tên, đưa dữ liệu vào trong ngoặc, hàm làm việc và (thường) trả lại một kết quả, mà
không cần biết bên trong hàm viết thế nào.
Ta cũng tự viết được hàm. Ví dụ đoạn kiểm tra số nguyên tố cần dùng ở nhiều chỗ: viết một lần
thành hàm is_prime, sau đó chỉ cần gọi is_prime(n). Lợi ích:
- Không lặp code: sửa lỗi một chỗ là sửa cho mọi nơi dùng.
- Dễ đọc:
if is_prime(p) and is_prime(p + 2):đọc lên gần như câu tiếng Việt. - Dễ kiểm tra: thử riêng từng hàm với vài giá trị nhỏ.
- Chia nhỏ bài toán: bài lớn thành nhiều việc nhỏ, mỗi việc một hàm.
Định nghĩa và gọi hàm
Phần tiêu đề “Định nghĩa và gọi hàm”def ten_ham(tham_so_1, tham_so_2, ...): thân hàm (thụt lề) return gia_tridef square(x): """Trả về bình phương của x.""" return x * x
print(square(5))a = 3print(square(a) + square(4))2525def(define: định nghĩa) bắt đầu một hàm;squarelà tên hàm;xlà tham số.- Dòng chuỗi trong ba dấu ngoặc kép ngay dưới
deflà docstring: mô tả hàm làm gì. Không bắt buộc, nhưng nên có. returnkết thúc hàm và trả về giá trị cho nơi gọi.square(5)là lời gọi hàm; giá trị 5 đưa vào gọi là đối số.
Khi gặp lời gọi square(a), máy:
- Gán giá trị của đối số cho tham số:
x = 3. - Chạy thân hàm tới khi gặp
return. - Quay về chỗ gọi, lời gọi
square(a)được thay bằng giá trị trả về (9).
Hàm phải được định nghĩa trước khi gọi (chạy từ trên xuống, dòng def phải được chạy trước
dòng gọi). Vì vậy các hàm thường đặt ở đầu chương trình, phần chính đặt ở cuối. Theo quy ước,
giữa các hàm để hai dòng trống.
Hàm trả về bool
Phần tiêu đề “Hàm trả về bool”Hàm kiểm tra một tính chất thường trả về True/False, tên hàm hay bắt đầu bằng is_:
def is_prime(n): """Kiểm tra n có phải số nguyên tố không.""" if n < 2: return False d = 2 while d * d <= n: if n % d == 0: return False # gặp ước: kết thúc hàm ngay d += 1 return True
for number in range(1, 20): if is_prime(number): print(number, end=" ")print()2 3 5 7 11 13 17 19return kết thúc hàm ngay lập tức, kể cả khi đang ở trong vòng lặp. Nhờ vậy không cần biến cờ
hay break: gặp ước là trả về False; chạy hết vòng lặp mà không gặp ước thì trả về True.
Hàm không có return
Phần tiêu đề “Hàm không có return”Có những hàm chỉ làm một việc (in ra màn hình) mà không cần trả kết quả. Hàm như vậy không có
return, hoặc có return không kèm giá trị. Thực ra Python vẫn trả về một giá trị đặc biệt là
None:
def print_line(length, char): print(char * length)
print_line(10, "=")result = print_line(3, "*")print(result)==========***NoneLỗi hay gặp: viết hàm in kết quả thay vì trả về kết quả, rồi đem dùng trong biểu thức.
print(square(5) + 1) chỉ đúng khi square có return; nếu square chỉ print(x * x) thì máy
báo lỗi TypeError: unsupported operand type(s) for +: 'NoneType' and 'int'.
Tham số
Phần tiêu đề “Tham số”Tham số mặc định
Phần tiêu đề “Tham số mặc định”Tham số có thể có giá trị mặc định, dùng khi lời gọi không đưa đối số đó:
def print_line(length, char="-"): print(char * length)
print_line(5)print_line(5, "#")-----#####Tham số có mặc định phải đứng sau các tham số không có mặc định. Hàm print cũng dùng cách
này: sep=" " và end="\n" là hai tham số mặc định.
Gọi theo tên tham số
Phần tiêu đề “Gọi theo tên tham số”Có thể ghi rõ tên tham số khi gọi; khi đó thứ tự không quan trọng:
def describe(name, age, grade): print(f"{name}, {age} tuoi, lop {grade}")
describe("An", 13, "8A")describe(grade="9B", name="Binh", age=14)An, 13 tuoi, lop 8ABinh, 14 tuoi, lop 9BTrả về nhiều giá trị
Phần tiêu đề “Trả về nhiều giá trị”Hàm Python trả về được nhiều giá trị cùng lúc, cách nhau bởi dấu phẩy; nơi gọi gán cho nhiều biến:
def divide(a, b): """Trả về thương và số dư của a chia b.""" return a // b, a % b
quotient, remainder = divide(17, 5)print(quotient, remainder)
def min_max(a, b, c): return min(a, b, c), max(a, b, c)
low, high = min_max(4, 9, 7)print(low, high)3 24 9(Thực chất hàm trả về một bộ giá trị (tuple), học ở chương 11.)
Phạm vi của biến
Phần tiêu đề “Phạm vi của biến”Biến được gán bên trong hàm là biến cục bộ (local): chỉ tồn tại trong lần chạy đó của hàm, bên ngoài không nhìn thấy. Tham số cũng là biến cục bộ.
def add_bonus(score): score = score + 2 # chỉ đổi biến cục bộ score của hàm bonus_note = "da cong" return score
score = 7new_score = add_bonus(score)print(score, new_score)7 9Biến score bên ngoài vẫn là 7: khi gọi hàm, tham số score của hàm nhận giá trị 7, phép gán
trong hàm chỉ đổi tên score của hàm sang giá trị mới, không ảnh hưởng tên score bên ngoài. Dùng
bonus_note bên ngoài hàm sẽ báo NameError, vì biến này chỉ có trong hàm.
Quy tắc rút ra: hàm không thể đổi giá trị biến số, xâu của nơi gọi. Muốn “sửa” một giá trị,
hàm trả về giá trị mới và nơi gọi gán lại: score = add_bonus(score). (Với danh sách thì khác,
xem chương 9.)
Biến toàn cục
Phần tiêu đề “Biến toàn cục”Biến gán ở ngoài mọi hàm là biến toàn cục (global). Hàm đọc được biến toàn cục, nhưng muốn
gán lại thì phải khai báo global:
call_count = 0
def greet(name): global call_count call_count += 1 print("Xin chao", name)
greet("An")greet("Binh")print(call_count)Xin chao AnXin chao Binh2Nên hạn chế dùng biến toàn cục: chương trình nhiều biến toàn cục rất khó tìm lỗi, vì biến có
thể bị đổi ở bất kỳ hàm nào. Cách tốt hơn là truyền dữ liệu vào qua tham số và lấy kết quả qua
return.
Chia bài toán thành hàm
Phần tiêu đề “Chia bài toán thành hàm”Bài toán: đếm các số trong đoạn [a, b] có tổng chữ số là số nguyên tố. Chia thành ba việc, mỗi việc một hàm, phần chính chỉ còn vài dòng:
def digit_sum(n): """Tổng các chữ số của số nguyên không âm n.""" total = 0 while n > 0: total += n % 10 n //= 10 return total
def is_prime(n): """Kiểm tra n có phải số nguyên tố không.""" if n < 2: return False d = 2 while d * d <= n: if n % d == 0: return False d += 1 return True
def main(): a, b = 10, 30 count = 0 for number in range(a, b + 1): if is_prime(digit_sum(number)): count += 1 print(count)
main()10Nhiều người viết phần chính vào một hàm main() rồi gọi ở cuối file, giúp biến của phần chính
cũng là biến cục bộ, tránh vô tình dùng nhầm trong các hàm khác. Bài tập chấm tự động viết theo
cách nào cũng được.
Khi viết hàm, thử riêng từng hàm với vài giá trị tính tay được trước: digit_sum(2706) phải bằng
15, is_prime(1) phải là False. Hàm nhỏ đúng thì ghép lại mới đúng.
Lỗi thường gặp
Phần tiêu đề “Lỗi thường gặp”| Lỗi | Hậu quả |
|---|---|
Gọi hàm trước dòng def | NameError: name '...' is not defined |
Quên return | hàm trả về None, phép tính sau đó báo TypeError |
Quên dấu ngoặc khi gọi: print(square) | in ra <function square at ...> thay vì gọi hàm |
| Số đối số khác số tham số | TypeError: ... missing 1 required positional argument |
| Mong hàm đổi biến số của nơi gọi | biến bên ngoài không đổi; phải return rồi gán lại |
return nằm trong vòng lặp ở sai chỗ | hàm kết thúc sau lần lặp đầu tiên |
| Đặt tên hàm trùng tên biến | tên bị ghi đè, gọi hàm báo lỗi 'int' object is not callable |
Tóm tắt
Phần tiêu đề “Tóm tắt”def ten(tham_so):định nghĩa hàm;returntrả về giá trị và kết thúc hàm ngay.- Hàm không có
returntrả vềNone. Hàm kiểm tra tính chất trả vềTrue/False, tênis_.... - Tham số mặc định
def f(x, y=0); gọi theo tênf(y=1, x=2). - Trả về nhiều giá trị:
return a, brồix, y = f(...). - Biến trong hàm là cục bộ; hàm không đổi được biến số của nơi gọi, hãy trả về giá trị mới.
- Hạn chế
global. Chia bài toán thành các hàm nhỏ, thử riêng từng hàm.
Bài tập thực hành
Phần tiêu đề “Bài tập thực hành”Chương này có 6 bài tập thực hành:
- Bài 7.1. Sắp xếp ba số
- Bài 7.2. Tổng chữ số chia hết
- Bài 7.3. Rút gọn phân số
- Bài 7.4. Số nguyên tố sinh đôi
- Bài 7.5. Số Armstrong
- Bài 7.6. Lũy thừa nhanh
Mua bộ tài liệu đầy đủ
Phần tiêu đề “Mua bộ tài liệu đầy đủ”Đề bài chi tiết (có ví dụ), lời giải từng bài (ý tưởng, các bước, lỗi hay gặp) kèm code Python, bộ test chấm tự động bằng Themis và bài giảng PowerPoint của chương này có trong bộ giáo trình Python đầy đủ.
Thầy cô và các em muốn mua bộ tài liệu đầy đủ vui lòng liên hệ tác giả Th.S Trần Huy Phúc:
- Zalo: 0972465159
- Facebook: facebook.com/tran.huyphuc.3