Giải toán với Scratch

Chuyên đề này gồm 2 phần: ôn lại cách nhập dữ liệu (hỏi & đợi), các phép toán, dùng biến, điều kiện và vòng lặp; sau đó thực hành 30 bài toán cơ bản thường gặp - tính tổng/hiệu/tích/thương, kiểm tra chẵn lẻ, đếm, tìm số lớn nhất, tính chu vi/diện tích… Bộ bài giải và code của các bài tập được bán riêng (liên hệ tác giả).

Phần 1 - Lý thuyết: Nhập dữ liệu, biến, điều kiện, vòng lặp

Nhập dữ liệu: hỏi và đợi

Khối hỏi [] và đợi (nhóm Cảm biến) hiển thị ô nhập liệu ở dưới sân khấu, tạm dừng chương trình cho tới khi người dùng gõ và bấm Enter. Giá trị vừa nhập được lưu vào khối (trả lời) - thường gán ngay vào một biến để dùng lại nhiều lần.

hỏi [Nhập một số:] và đợi
đặt [n v] thành (trả lời)

Biến: lưu và cập nhật giá trị

đặt [tổng v] thành (0)
thay đổi [tổng v] một lượng (1)

đặt [điểm v] thành (0) gán giá trị tuyệt đối (ghi đè giá trị cũ), còn thay đổi [điểm v] một lượng (1) cộng thêm một lượng vào giá trị hiện tại (dùng số âm để trừ). Xem thêm ở bài Biến số.

Phép toán: số học và so sánh

((5) + (3))
((5) - (3))
((5) * (3))
((5) / (3))
((5) chia lấy dư (3))

Đây là 5 khối phép toán số học dùng nhiều nhất trong các bài dưới đây - (() chia lấy dư ()) (modulo) đặc biệt hữu ích để kiểm tra chẵn/lẻ hoặc tách phần dư khi đổi đơn vị.

<(5) > (3)>
<(5) < (3)>
<(5) = (5)>

Ba khối so sánh này trả về đúng/sai (boolean) - luôn đặt vào chỗ trống hình lục giác của khối nếu <> thì hoặc lặp lại cho đến khi <>.

<<(5) > (3)> và <(5) < (10)>>
<<(5) > (10)> hoặc <(5) < (3)>>
<không phải <(5) > (10)>>

Ba khối logic này ghép nhiều điều kiện lại với nhau: <<> và <>> đúng khi cả hai vế đều đúng, <<> hoặc <>> đúng khi ít nhất một vế đúng, <không phải <>> đảo ngược đúng/sai của một điều kiện. Rất hữu ích khi một bài toán cần kiểm tra nhiều điều kiện cùng lúc (ví dụ Bài 13 - kiểm tra năm nhuận). Xem đầy đủ các phép toán khác (chuỗi ký tự, số ngẫu nhiên…) ở bài Toán tử.

Điều kiện: nếu … thì (… nếu không)

nếu <(n) > (0)> thì
nói [Số dương]
nếu không thì
nói [Số không dương]

Có thể lồng nhiều tầng nếu <> thì ... nếu không thì :: control để kiểm tra nhiều trường hợp liên tiếp, tương tự if/elif/else. Xem thêm ở bài Cấu trúc rẽ nhánh.

Vòng lặp: lặp lại (N) lần / lặp lại cho đến khi

lặp lại (5)
nói [Xin chào]
end
đặt [i v] thành (1)
lặp lại cho đến khi <(i) > (10)>
thay đổi [i v] một lượng (1)

lặp lại (N) chạy đúng N lần rồi dừng. lặp lại cho đến khi <> chạy tới khi điều kiện đúng - số lần lặp không cố định trước, hay dùng khi cần đếm/duyệt tới một giá trị nhập từ bàn phím. Xem thêm ở bài Vòng lặp.

Lưu ý: `trả lời` luôn là kiểu chữ, nhưng dùng được trong phép toán

Khối (trả lời) lưu giá trị người dùng gõ dưới dạng chuỗi ký tự, nhưng Scratch tự động chuyển đổi sang số khi đặt vào các khối toán học hoặc so sánh - miễn người dùng gõ đúng số, không cần ép kiểu thủ công. Đây là lý do mọi bài dưới đây có thể gán thẳng (trả lời) vào biến rồi tính toán ngay.

Nếu người dùng gõ sai định dạng (bỏ trống, gõ chữ, gõ ký tự đặc biệt…) thì Scratch không báo lỗi như nhiều ngôn ngữ khác - thay vào đó:

Trong các khối số học ((() + ()), (() - ()), (() * ()), (() chia lấy dư ())), một chuỗi không phải số được hiểu ngầm là 0. Ví dụ ((trả lời) + (5)) khi người dùng gõ “mười” sẽ cho ra 5, không phải một cảnh báo lỗi - kết quả sai nhưng chương trình vẫn chạy bình thường.
Riêng khối chia ((() / ())): chia cho 0 (hoặc chia cho một chuỗi không phải số) không làm dừng chương trình mà trả về Infinity (vô cực).
Trong các khối so sánh (<() > ()>, <() < ()>, <() = ()>): nếu cả 2 vế đều đổi được sang số thì so sánh theo giá trị số như bình thường; nếu một vế không phải số, Scratch chuyển sang so sánh theo thứ tự chữ cái (như so sánh chuỗi), dễ cho ra kết quả không như mong đợi.

Vì vậy các bài dưới đây đều giả định người dùng nhập đúng định dạng số theo yêu cầu đề bài. Muốn chương trình chắc chắn hơn, có thể thêm bước kiểm tra dữ liệu nhập vào bằng khối nếu <> thì trước khi tính - xem gợi ý ở mục Mở rộng thêm cuối trang.

Phần 2 - Thực hành: 30 bài toán cơ bản