Bỏ qua để đến nội dung

Dãy Fibonacci và bí mật của hoa hướng dương

Có một dãy số rất đơn giản: bắt đầu bằng 1 và 1, mỗi số tiếp theo bằng tổng hai số đứng trước:

1, 1, 2, 3, 5, 8, 13, 21, 34, 55, 89, …

1 + 1 = 2, 1 + 2 = 3, 2 + 3 = 5, 3 + 5 = 8… Dãy này tên là dãy Fibonacci. Điều kỳ lạ là các con số này xuất hiện ở rất nhiều nơi trong tự nhiên, đặc biệt là trên những bông hoa.

Năm 1202, nhà toán học người Ý Leonardo ở thành Pisa, thường được gọi là Fibonacci, viết một cuốn sách dạy tính toán. Trong sách có một bài toán vui:

Một cặp thỏ con được thả vào vườn. Sau một tháng, thỏ lớn lên. Từ đó trở đi, mỗi tháng mỗi cặp thỏ lớn đẻ ra một cặp thỏ con. Thỏ con cũng lớn sau một tháng rồi bắt đầu đẻ. Giả sử không con nào chết, hỏi mỗi tháng có bao nhiêu cặp thỏ?

ThángCặp thỏ lớnCặp thỏ conTổng số cặp
1011
2101
3112
4213
5325
6538
78513

Vì sao số tháng sau bằng tổng hai tháng trước? Mọi cặp thỏ của tháng trước vẫn còn đó. Thêm vào là số cặp thỏ con mới đẻ, mà số cặp đẻ được chính là số cặp đã có từ hai tháng trước (đủ thời gian để lớn). Vậy:

số cặp tháng này = số cặp tháng trước + số cặp hai tháng trước

Ghép các hình vuông có cạnh 1, 1, 2, 3, 5, 8 sát nhau theo vòng tròn. Vì mỗi cạnh mới bằng tổng hai cạnh trước, các hình vuông khớp với nhau vừa khít. Nối các góc bằng những cung tròn, ta được một đường xoắn ốc đẹp mắt:

Các hình vuông cạnh 1, 1, 2, 3, 5, 8 ghép thành hình chữ nhật, với đường xoắn ốc đi qua

Đường xoắn này trông giống những đường xoắn ta gặp trên vỏ ốc, trên quả thông, trên bông súp lơ.

Nhìn kỹ đĩa hạt hoa hướng dương, các bạn sẽ thấy các hạt xếp thành những đường xoắn, một nhóm xoắn theo chiều kim đồng hồ, một nhóm xoắn ngược lại. Đếm số đường xoắn, ở nhiều bông hoa ta được hai số liền nhau trong dãy Fibonacci như 34 và 55, hoặc 55 và 89. Quả thông, quả dứa cũng thường như vậy. Nhiều loài hoa có số cánh là 3, 5 hoặc 8, cũng là các số Fibonacci.

Tại sao cây lại “biết” dãy Fibonacci? Các nhà khoa học đã tìm ra câu trả lời: hạt mới mọc ra ở giữa bông hoa, mỗi hạt mới xoay đi một góc cố định so với hạt trước rồi bị đẩy dần ra ngoài. Góc xoay quyết định hạt xếp đẹp hay xấu:

Mỗi hạt xoay 137,5 độ thì hạt xếp kín đều; xoay 120 độ thì hạt dồn thành 3 tia, để hở nhiều chỗ

  • Nếu mỗi hạt xoay 120°, tức là đúng một phần ba vòng, thì cứ 3 hạt lại quay về chỗ cũ. Hạt dồn thành 3 tia thẳng, để hở rất nhiều chỗ.
  • Nếu mỗi hạt xoay khoảng 137,5° (gọi là góc vàng), hạt không bao giờ quay về đúng chỗ cũ, nên lấp đầy đĩa hoa đều đặn, không chừa chỗ trống.

Xếp kín thì bông hoa chứa được nhiều hạt nhất trên cùng một diện tích. Và khi hạt xếp theo góc vàng, số đường xoắn hiện ra tự nhiên là các số Fibonacci. Cây không biết làm toán, nhưng qua hàng triệu năm, những cây xếp hạt khéo hơn thì có nhiều hạt hơn và sinh sôi tốt hơn.

Chia một số Fibonacci cho số đứng trước nó:

Phép chiaKết quả
8 ÷ 51,6
13 ÷ 81,625
21 ÷ 131,615…
34 ÷ 211,619…
55 ÷ 341,6176…

Kết quả càng lúc càng gần con số 1,618…, gọi là tỉ lệ vàng. Góc vàng 137,5° cũng được tính từ con số này. Tỉ lệ vàng xuất hiện nhiều trong mỹ thuật và kiến trúc, vì nhiều người thấy hình chữ nhật theo tỉ lệ này cân đối, dễ nhìn.

Lần tới gặp một bông hoa hướng dương, các bạn hãy thử đếm các đường xoắn của nó nhé!