Bỏ qua để đến nội dung

Tại sao 1 + 1 = 2?

Nếu có một em nhỏ hỏi các bạn: “Tại sao 1 + 1 lại bằng 2?”, các bạn sẽ trả lời thế nào? Nhiều người sẽ nói “Vì nó là như thế”. Câu hỏi nghe đơn giản nhưng rất hay, vì muốn trả lời thì phải hiểu con số từ đâu mà có.

Ngày xưa, khi chưa có chữ số, người ta đếm cừu bằng cách mỗi con cừu vạch một nét lên que gỗ: |, ||, |||… Dần dần, mỗi lượng được đặt một cái tên: “một”, “hai”, “ba”… và một ký hiệu: 1, 2, 3.

Phép cộng là gộp lại rồi đếm. Có 1 quả táo, thêm 1 quả táo nữa, gộp lại rồi đếm: “một, hai”. Được 2 quả.

1 quả táo cộng 1 quả táo bằng 2 quả táo

Vậy “2” chỉ là cái tên người ta đặt cho lượng “một cái, thêm một cái nữa”. 1 + 1 = 2 vì số 2 được đặt ra đúng như vậy.

Hãy xếp các số thành một hàng, giống những bậc thang: 0, 1, 2, 3, 4, 5… Mỗi số đứng ngay sau số trước nó.

Tia số: từ 1 nhảy thêm 1 bước thì tới 2

Cộng thêm 1 nghĩa là bước lên một bậc. Đứng ở số 1, bước lên một bậc thì tới số 2. Đứng ở số 2, bước lên một bậc thì tới số 3.

Đây cũng chính là cách các nhà toán học giải thích 1 + 1 = 2 một cách chặt chẽ: số 2 là số đứng ngay sau số 1, còn cộng 1 là đi tới số đứng ngay sau. Vì vậy 1 + 1 phải bằng 2, không thể bằng số nào khác.

1 quả táo với 1 quả táo là 2 quả táo. 1 viên bi với 1 viên bi là 2 viên bi. 1 ngày với 1 ngày là 2 ngày. Dù đếm thứ gì, kết quả vẫn là 2.

Đó là điều kỳ diệu của toán học: học 1 + 1 = 2 một lần là dùng được cho mọi thứ đếm được. Toán học không quan tâm đó là táo hay bi, chỉ quan tâm có bao nhiêu.

Câu hỏi “tại sao 1 + 1 = 2” không chỉ là câu hỏi của trẻ con. Các nhà khoa học đã nghiên cứu nó một cách rất nghiêm túc.

Năm 1889, nhà toán học người Ý Giuseppe Peano viết ra một vài luật thật đơn giản cho các con số, giống như luật chơi của một trò chơi. Luật quan trọng là: mỗi số có một số đứng ngay sau nó, đúng như những bậc thang ở hình trên. Chỉ từ mấy luật đó, ông suy ra được 1 + 1 = 2, rồi suy ra mọi phép cộng, phép nhân khác. Cách xây dựng con số của ông đến nay vẫn được dùng trong sách toán đại học trên khắp thế giới.

Whitehead và Russell: hàng trăm trang cho 1 + 1 = 2

Phần tiêu đề “Whitehead và Russell: hàng trăm trang cho 1 + 1 = 2”

Đầu thế kỷ 20, hai nhà toán học người Anh Alfred North Whitehead và Bertrand Russell muốn làm kỹ hơn Peano một bước. Peano vẫn phải công nhận sẵn rằng có các con số. Hai ông thì muốn xây các con số từ những thứ còn đơn giản hơn: chỉ là các nhóm đồ vật và cách suy luận đúng (như “và”, “hoặc”, “không”, “mọi”). Họ viết thành bộ sách Principia Mathematica gồm 3 tập, in từ năm 1910 đến 1913. Cách làm của hai ông có ba bước.

Bước 1: So sánh hai nhóm mà không cần đếm. Trên bàn có một số cái cốc và một số cái thìa. Muốn biết số cốc có bằng số thìa không, không cần biết đếm: chỉ cần đặt mỗi cái thìa cạnh một cái cốc, ghép thành từng đôi.

Ghép mỗi cốc với một thìa: vừa khít thì số cốc bằng số thìa, thừa cốc thì cốc nhiều hơn

Nếu ghép vừa khít, không thừa cái nào, thì hai nhóm có số lượng bằng nhau. Một em bé chưa biết đếm cũng làm được việc này.

Bước 2: Con số là gì? Đôi dép, hai con mắt, hai bánh xe đạp, hai cánh tay: các nhóm này rất khác nhau, nhưng nhóm nào cũng ghép đôi vừa khít được với nhóm kia. Điểm chung của tất cả những nhóm đó chính là số 2. Tương tự, số 1 là điểm chung của mọi nhóm chỉ có một vật: một mặt trời, một cái mũi, một cái cốc. Như vậy hai ông định nghĩa được con số mà không cần đếm, chỉ dùng cách ghép đôi.

Bước 3: Cộng là gì? Cộng là gộp hai nhóm lại. Đến đây hai ông phát hiện một điều quan trọng mà khi đếm táo ta thường không để ý. Thử xem ví dụ sau: lớp có 1 bạn đạt giải vẽ và 1 bạn đạt giải hát. Hỏi lớp có mấy bạn đạt giải?

Nếu giải vẽ và giải hát là hai bạn khác nhau thì có 2 bạn đạt giải; nếu cùng là bạn An thì chỉ có 1 bạn

  • Nếu đó là hai bạn khác nhau (An và Bình) thì có 2 bạn.
  • Nếu cùng là bạn An đạt cả hai giải thì chỉ có 1 bạn.

Vậy gộp một nhóm 1 vật với một nhóm 1 vật chỉ được 2 vật khi hai nhóm không có chung vật nào. Chứng minh của Whitehead và Russell nói đúng điều này: gộp hai nhóm mỗi nhóm có một vật, ta được một nhóm có hai vật khi và chỉ khi hai nhóm không chung vật nào. Khi đếm táo, ta ngầm hiểu quả táo thứ hai là một quả khác quả thứ nhất. Hai ông thì viết điều đó ra thành lời, không bỏ qua chút nào.

Vì sao phải viết hàng trăm trang? Vì hai ông không cho phép mình dùng bất cứ điều gì chưa được giải thích. Trước khi nói đến số 1, số 2 hay phép cộng, họ phải định nghĩa và chứng minh lần lượt từng thứ: “nhóm” là gì, “ghép đôi vừa khít” là gì, “không có chung vật nào” là gì… Mệnh đề ở bước 3 nằm ở trang 379 của tập 1 (bản in đầu tiên). Còn phép cộng giữa các con số thì phải đến tập 2 (năm 1912) mới được định nghĩa đầy đủ, và ngay cạnh dòng 1 + 1 = 2, hai ông ghi một câu đùa: “Điều trên đôi khi cũng có ích.” (Đây là cách nói giảm cho vui: 1 + 1 = 2 được dùng ở khắp mọi nơi, từ đi chợ đến xây nhà, phóng tên lửa, vậy mà hai ông lại khiêm tốn viết là “đôi khi cũng có ích”. Câu đùa cũng cho thấy hai ông biết rõ người đọc sẽ bật cười khi thấy phải viết dài đến thế cho một điều ai cũng biết.) Russell kể lại rằng công việc này mệt đến mức đầu óc ông không bao giờ hồi phục hẳn.

Họ không hề nghi ngờ 1 + 1 = 2. Họ muốn chắc chắn rằng cả “tòa nhà” toán học được xây trên một nền móng vững, giống như kiểm tra móng nhà thật kỹ trước khi xây thêm tầng. Ý tưởng so sánh số lượng bằng cách ghép đôi đến nay vẫn là một trong những nền móng của toán học.

Như vậy, 1 + 1 = 2 không phải là “vì nó là như thế”. Các nhà toán học đã chứng minh nó một cách chặt chẽ từ những điều đơn giản hơn nhiều.

Có những lúc trông như vậy. Nhìn kỹ thì toán học vẫn đúng, chỉ là ta đang làm việc khác với “gộp lại rồi đếm”.

Hai giọt nước gộp lại thành một giọt.

1 giọt nước cộng 1 giọt nước thành 1 giọt to hơn

Hai giọt nước chạm nhau sẽ nhập thành một giọt to hơn. Ở đây không phải 1 + 1 sai, mà là các giọt nước không còn riêng rẽ để đếm nữa. Phép cộng chỉ dùng được khi gộp lại mà mỗi vật vẫn là một vật. Đây là một bài học hay: trước khi dùng phép tính, cần nghĩ xem tình huống có hợp với phép tính đó không.

Bật tắt đèn. Đèn đang tắt. Bấm công tắc 1 lần: đèn sáng. Bấm thêm 1 lần nữa: đèn tắt. Bấm 1 lần cộng bấm 1 lần, đèn lại giống như chưa bấm lần nào. Ở đây ta không hỏi “bấm mấy lần” mà hỏi “đèn đang sáng hay tắt”, nên câu trả lời khác.

Cùng là số hai, nhưng viết khác nhau. Người Việt nói “hai”, người Anh nói “two”, số La Mã viết “II”. Còn máy tính chỉ dùng hai chữ số 0 và 1, nên nó viết số hai là “10”. Vì thế trong máy tính, 1 + 1 được viết là 10. Lượng vẫn là hai, chỉ có cách viết là khác.

  • Con số là tên gọi cho số lượng, sinh ra từ việc đếm.
  • Cộng thêm 1 là bước lên một bậc. Số 2 là bậc ngay sau số 1, nên 1 + 1 = 2.
  • Khi 1 + 1 trông như không bằng 2, đó là vì ta đang không đếm, hoặc đang viết số theo cách khác.

Lần tới có ai hỏi “tại sao 1 + 1 = 2”, các bạn có thể lấy hai quả táo hoặc vẽ một hàng bậc thang để cùng tìm câu trả lời.