Bỏ qua để đến nội dung

Tại sao tổ ong có hình lục giác?

Nhìn một tảng tổ ong, các bạn sẽ thấy hàng nghìn ô nhỏ hình lục giác (6 cạnh) xếp khít vào nhau. Ong không có thước, không có compa, vậy tại sao chúng lại chọn đúng hình lục giác mà không phải hình tròn, hình vuông hay hình tam giác? Câu trả lời nằm ở hai yêu cầu của tổ ong.

Yêu cầu 1: Các ô phải xếp khít, không hở

Phần tiêu đề “Yêu cầu 1: Các ô phải xếp khít, không hở”

Ong dùng các ô để chứa mật và nuôi ong con. Giữa các ô mà có khe hở thì phí chỗ, và vách ở chỗ hở cũng không chắc. Vậy ô tổ ong phải là hình xếp được kín mặt phẳng.

Hình tròn không làm được: xếp các đồng xu sát nhau, các bạn sẽ thấy luôn có khe hở. Còn với các hình đều (mọi cạnh và mọi góc bằng nhau), chỉ có ba hình lát kín được mặt phẳng:

Tam giác, hình vuông, lục giác lát kín mặt phẳng; ba ngũ giác ghép quanh một điểm thì bị hở

Vì sao chỉ có ba hình? Tại chỗ các hình chụm lại, các góc phải ghép đủ một vòng là 360°:

Hình đềuMỗi gócSố hình quanh một điểmCó kín không?
Tam giác60°6 × 60° = 360°kín
Hình vuông90°4 × 90° = 360°kín
Ngũ giác108°3 hình được 324°, 4 hình đã quá 360°hở
Lục giác120°3 × 120° = 360°kín

Hình có từ 7 cạnh trở lên thì mỗi góc lớn hơn 120°, nên 3 hình đã vượt quá 360°, còn 2 hình thì chưa đủ. Vì vậy chỉ còn tam giác, hình vuông và lục giác. (Muốn biết vì sao góc lục giác đều là 120°, xem bài Tổng ba góc của tam giác.)

Vách tổ ong làm bằng sáp, do chính con ong tiết ra. Để làm được 1 kg sáp, đàn ong phải ăn khoảng 6 đến 8 kg mật. Sáp rất “đắt”, nên vách ô càng ngắn càng tốt.

Trong ba hình lát kín, hình nào tốn ít vách nhất? Hãy so sánh ba hình có cùng diện tích (cùng chứa được một lượng mật như nhau):

Ba hình cùng diện tích: tam giác có chu vi 4,56, hình vuông 4,00, lục giác 3,72

Nếu mỗi ô có diện tích là 1 thì chu vi tam giác khoảng 4,56, hình vuông là 4, còn lục giác chỉ khoảng 3,72. Lục giác tốn ít sáp nhất! Lý do dễ hiểu: hình càng “tròn trịa” thì càng ít viền cho cùng một diện tích, và trong ba hình, lục giác là hình gần với hình tròn nhất.

Vậy lục giác là hình vừa xếp khít, vừa tiết kiệm sáp. Đó là lựa chọn tốt nhất cho tổ ong.

Một bài toán 2000 năm mới được chứng minh

Phần tiêu đề “Một bài toán 2000 năm mới được chứng minh”

Từ thời La Mã cổ đại, người ta đã đoán rằng hình lục giác là cách tốt nhất để chia một mặt phẳng thành những ô bằng nhau mà tốn ít vách nhất. Điều này gọi là giả thuyết tổ ong. Nhưng phải đến năm 1999, nhà toán học Mỹ Thomas Hales mới chứng minh được nó là đúng, kể cả khi so với những hình có cạnh cong.

Các nhà khoa học vẫn còn tìm hiểu ong làm ra hình lục giác như thế nào. Một số người cho rằng ong làm ô gần tròn, rồi sáp còn ấm và mềm tự kéo căng, ép vào nhau thành hình lục giác, giống như những bong bóng xà phòng chụm vào nhau. Dù bằng cách nào, kết quả vẫn là hình tốt nhất mà toán học tìm ra.

Nhờ vừa nhẹ vừa chắc, kiểu cấu trúc tổ ong được dùng trong cánh máy bay, vỏ vệ tinh, tấm bìa các-tông chở hàng và cả một số loại lốp xe không cần bơm hơi. Người ta gọi đó là kết cấu tổ ong.