Bỏ qua để đến nội dung

Định lý Pythagoras: tại sao a² + b² = c²?

Đây là một trong những định lý nổi tiếng của toán học, mang tên nhà toán học Hy Lạp Pythagoras sống cách đây khoảng 2500 năm. Thật ra người Babylon đã biết điều này từ trước đó hơn 1000 năm. Định lý nói về tam giác vuông, loại tam giác có một góc vuông như góc tờ giấy, góc bàn, góc tường nhà.

Vẽ một tam giác vuông có hai cạnh bên góc vuông dài 3 ô và 4 ô. Đo cạnh còn lại (cạnh dài, nằm đối diện góc vuông, gọi là cạnh huyền), các bạn sẽ được đúng 5 ô.

Bây giờ dựng trên mỗi cạnh một hình vuông, rồi đếm số ô vuông nhỏ:

Tam giác vuông cạnh 3, 4, 5 với ba hình vuông dựng trên ba cạnh: 9 ô, 16 ô và 25 ô

  • Hình vuông trên cạnh 3 có 3 × 3 = 9 ô.
  • Hình vuông trên cạnh 4 có 4 × 4 = 16 ô.
  • Hình vuông trên cạnh huyền 5 có 5 × 5 = 25 ô.

Và 9 + 16 = 25! Hai hình vuông nhỏ cộng lại vừa đúng bằng hình vuông lớn.

Điều này đúng với mọi tam giác vuông, không chỉ tam giác 3, 4, 5. Gọi hai cạnh bên góc vuông là a và b, cạnh huyền là c. Viết a2 thay cho a × a (đọc là “a bình phương”), định lý nói rằng:

a2 + b2 = c2

Nói bằng lời: diện tích hình vuông dựng trên cạnh huyền bằng tổng diện tích hai hình vuông dựng trên hai cạnh kia.

Lấy 4 tam giác vuông giống hệt nhau (cạnh a, b, c), cắt từ giấy màu cam. Lấy thêm hai tấm khung hình vuông bằng nhau, mỗi cạnh dài a + b. Xếp 4 tam giác vào khung theo hai cách:

Cùng một khung vuông: xếp 4 tam giác ở bốn góc thì phần trống là hình vuông c²; xếp lại thành hai hình chữ nhật thì phần trống là a² và b²

  • Khung bên trái: đặt 4 tam giác vào 4 góc. Phần trống ở giữa là một hình vuông nghiêng có cạnh c, diện tích c2.
  • Khung bên phải: xếp 4 tam giác ấy thành hai hình chữ nhật. Phần trống bây giờ là hai hình vuông: một hình cạnh a (diện tích a2) và một hình cạnh b (diện tích b2).

Hai khung bằng nhau, cùng chứa 4 tam giác như nhau. Vậy phần trống của hai khung phải bằng nhau: c2 = a2 + b2. Không cần đo, không cần tính, chỉ cần ghép hình!

Thợ xây lấy góc vuông bằng sợi dây. Muốn xây góc tường cho thật vuông, thợ xây đo một cạnh 3 m, cạnh kia 4 m. Nếu khoảng cách giữa hai đầu đúng 5 m thì góc đó vuông. Lý do: chỉ tam giác vuông mới có 32 + 42 = 52. Đây là mẹo được thợ xây dùng đến tận ngày nay, gọi là “mẹo 3-4-5”.

Đi tắt qua công viên. Một công viên hình chữ nhật dài 40 m, rộng 30 m. Đi dọc hai cạnh từ góc này sang góc đối diện mất 30 + 40 = 70 m. Đi tắt theo đường chéo thì đường chéo là cạnh huyền của tam giác vuông 30 m và 40 m:

30 × 30 + 40 × 40 = 900 + 1600 = 2500 = 50 × 50

Đường chéo dài 50 m, ngắn hơn 20 m. Đó là lý do bãi cỏ trong công viên hay có một lối mòn chéo do người đi tắt.

Màn hình tivi. Tivi “55 inch” là đo theo đường chéo màn hình. Biết chiều dài và chiều rộng, người ta dùng định lý Pythagoras để tính ra đường chéo.

Ngoài 3, 4, 5 còn nhiều bộ ba số nguyên khác thỏa mãn định lý, ví dụ:

Bộ baKiểm tra
6, 8, 1036 + 64 = 100
5, 12, 1325 + 144 = 169
8, 15, 1764 + 225 = 289

Các bạn thử tìm thêm một bộ nữa xem!