Vô cực và khách sạn Hilbert
Số nào lớn nhất?
Phần tiêu đề “Số nào lớn nhất?”Các bạn thử nghĩ ra số lớn nhất: một triệu? một tỉ? Dù là số nào, chỉ cần cộng thêm 1 là được số lớn hơn. Vì vậy không có số lớn nhất. Các số tự nhiên 1, 2, 3… cứ kéo dài mãi mãi.
Ý “không bao giờ hết” đó gọi là vô cực, ký hiệu ∞. Vô cực không phải là một con số rất to, mà là một ý tưởng. Và khi làm việc với vô cực, nhiều điều kỳ lạ xảy ra. Nhà toán học Đức David Hilbert đã kể một câu chuyện để minh họa vào năm 1924.
Khách sạn kín chỗ vẫn đón thêm khách
Phần tiêu đề “Khách sạn kín chỗ vẫn đón thêm khách”Hãy tưởng tượng một khách sạn có vô số phòng, đánh số 1, 2, 3, 4… không bao giờ hết. Tối nay, phòng nào cũng có khách. Một vị khách mới đến hỏi phòng. Ở khách sạn bình thường, lễ tân sẽ lắc đầu. Nhưng ở khách sạn Hilbert thì không!
Bước 1. Lễ tân nhờ mọi khách chuyển sang phòng kế bên: phòng 1 sang phòng 2, phòng 2 sang phòng 3, phòng n sang phòng n + 1.
Bước 2. Phòng nào cũng có phòng kế bên (vì số phòng không bao giờ hết), nên không ai bị mất phòng.
Bước 3. Không ai chuyển vào phòng 1, nên phòng 1 trống. Khách mới vào phòng 1.
Đón cả một xe vô số khách
Phần tiêu đề “Đón cả một xe vô số khách”Hôm sau, một chiếc xe chở vô số khách đến, ghế đánh số 1, 2, 3… Khách sạn vẫn đang kín chỗ.
Bước 1. Lễ tân nhờ khách ở phòng n chuyển sang phòng 2 × n: phòng 1 sang 2, phòng 2 sang 4, phòng 3 sang 6…
Bước 2. Khách cũ bây giờ chỉ ở các phòng số chẵn.
Bước 3. Tất cả phòng số lẻ 1, 3, 5, 7… đều trống. Có vô số phòng lẻ, đủ chỗ cho vô số khách mới: khách ghế 1 vào phòng 1, khách ghế 2 vào phòng 3, khách ghế 3 vào phòng 5…
Số chẵn nhiều bằng số tự nhiên?
Phần tiêu đề “Số chẵn nhiều bằng số tự nhiên?”Câu chuyện trên cho thấy một điều kỳ lạ. Số chẵn chỉ là “một nửa” các số tự nhiên, vậy số chẵn ít hơn chứ? Hãy so sánh bằng cách ghép đôi, giống như ghép cốc với thìa trong bài Tại sao 1 + 1 = 2?:
| Số tự nhiên | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | … |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Số chẵn | 2 | 4 | 6 | 8 | 10 | … |
Mỗi số tự nhiên ghép với đúng một số chẵn (gấp đôi nó), không thừa số nào ở cả hai hàng. Ghép đôi vừa khít nghĩa là nhiều bằng nhau. Với các nhóm có hạn, một phần luôn ít hơn cả nhóm. Nhưng với vô cực, một phần có thể nhiều bằng cả nhóm. Đây chính là điều làm khách sạn Hilbert luôn còn chỗ.
Có vô cực lớn hơn vô cực không?
Phần tiêu đề “Có vô cực lớn hơn vô cực không?”Có! Cuối thế kỷ 19, nhà toán học Đức Georg Cantor chứng minh rằng các số trên một đoạn thẳng (gồm cả số thập phân kéo dài mãi như 0,1234…) không thể ghép đôi vừa khít với các số tự nhiên. Luôn có số bị thừa ra. Nghĩa là có những vô cực “lớn hơn” vô cực khác. Phát hiện này lúc đầu bị nhiều người phản đối, nhưng ngày nay là nền móng của toán học.
Lần tới có ai nói “khách sạn hết phòng rồi”, các bạn có thể đùa: “Ở khách sạn Hilbert thì không bao giờ hết phòng!”