Bỏ qua để đến nội dung

Số Pi là gì? Tại sao cần số Pi?

Trong sách Toán lớp 5, các bạn gặp con số 3,14 khi tính chu vi hình tròn. Con số đó tên là số Pi, viết là π (đọc là “pi”). Nó từ đâu ra? Các bạn có thể tự tìm ra nó chỉ với một cái cốc, một tờ giấy, một sợi chỉ và cây thước.

Thí nghiệm cái cốc, tờ giấy và sợi chỉ

Phần tiêu đề “Thí nghiệm cái cốc, tờ giấy và sợi chỉ”

Ta cần đo hai thứ của miệng cốc: đường kính (đoạn thẳng đi qua chính giữa) và chu vi (một vòng quanh miệng cốc). Đo đường kính ngay trên miệng cốc thì khó, vì không biết chính xác điểm chính giữa ở đâu. Một tờ giấy sẽ giúp ta.

Vẽ theo miệng cốc, cắt ra, gấp đôi để có đường kính; quấn sợi chỉ quanh miệng cốc rồi kéo thẳng ra

  1. Úp cốc lên tờ giấy, vẽ theo viền miệng cốc, rồi cắt hình tròn đó ra. Hình tròn này to đúng bằng miệng cốc.
  2. Gấp đôi hình tròn sao cho hai nửa khít nhau. Hai nửa bằng nhau thì nếp gấp phải chia đôi hình tròn, nên nó đi qua đúng chính giữa. Nếp gấp chính là đường kính. Mở ra và đo nếp gấp bằng thước.
  3. Quấn một sợi chỉ đúng một vòng quanh miệng cốc, đánh dấu chỗ hai đầu gặp nhau. Kéo thẳng sợi chỉ ra và đo bằng thước. Đó là chu vi.
  4. Chia chu vi cho đường kính.

Ví dụ một cái cốc có nếp gấp dài 8 cm, sợi chỉ dài khoảng 25 cm. Chia 25 ÷ 8 được khoảng 3,1. Nói cách khác, sợi chỉ dài hơn 3 lần đường kính một chút. Đo thật cẩn thận thì được khoảng 3,14 lần. Đó chính là số Pi:

Chu vi hình tròn = đường kính × 3,14

Thử lại với cái đĩa, cái nắp nồi, bánh xe đạp: lần nào cũng ra khoảng 3,14. Tại sao vậy?

Vì mọi hình tròn đều giống hệt nhau về hình dạng, chỉ khác to nhỏ. Một cái đĩa to gấp đôi cái cốc thì đường kính dài gấp đôi, sợi chỉ quấn quanh cũng dài gấp đôi. Cả hai cùng gấp đôi nên sợi chỉ vẫn dài bằng 3,14 lần đường kính.

Hình vuông cũng có một con số như vậy: chu vi hình vuông luôn bằng 4 lần cạnh. Chỉ có điều số của hình vuông là số tròn 4, còn số của hình tròn thì lẻ: 3,14…

Không cần đo, chỉ cần nhìn hình là đoán được số Pi lớn hơn 3 và nhỏ hơn 4.

Hình tròn nằm giữa lục giác đều bên trong và hình vuông bên ngoài

  • Hình vuông màu cam bao ngoài hình tròn. Đi vòng quanh hình vuông dài bằng 4 lần đường kính. Hình tròn nằm bên trong, “đi tắt” ở bốn góc, nên ngắn hơn: số Pi nhỏ hơn 4.
  • Lục giác màu xanh lá nằm bên trong. Mỗi cạnh của lục giác này dài đúng bằng nửa đường kính (các bạn có thể đo trên hình), nên 6 cạnh dài bằng 6 nửa, tức là 3 lần đường kính. Hình tròn thì phải đi đường cong, mà đi đường cong luôn xa hơn đi thẳng, nên dài hơn: số Pi lớn hơn 3.

Hơn 2000 năm trước, nhà toán học Hy Lạp Archimedes dùng đúng cách này nhưng với hình 96 cạnh, ôm sát hình tròn hơn nhiều. Ông tính được số Pi vào khoảng 3,14.

Số Pi không phải đúng 3,14. Viết dài hơn thì nó là:

3,14159 26535 89793 23846 …

và cứ thế kéo dài mãi mãi, không bao giờ hết, cũng không lặp lại theo quy luật nào. Các nhà toán học đã chứng minh điều này từ năm 1761.

Vì vậy 3,14 chỉ là số Pi làm tròn. Trong đời sống, 3,14 là đủ dùng. Ngay cả khi tính đường bay của tàu vũ trụ, các nhà khoa học cũng chỉ cần khoảng 15 chữ số sau dấu phẩy.

Ở đâu có hình tròn hay vật quay tròn, ở đó cần số Pi.

Xe đạp đi được bao xa sau một vòng bánh? Khi bánh xe lăn đúng một vòng, nó đi được một đoạn bằng chu vi của bánh.

Bánh xe lăn đúng một vòng thì đi được một đoạn bằng chu vi

Bánh xe đạp có đường kính 60 cm thì mỗi vòng đi được khoảng 60 × 3,14 = 188 cm, gần 2 mét. Đồng hồ đo quãng đường trên xe máy, ô tô cũng tính theo cách này: đếm số vòng bánh xe quay rồi nhân với chu vi bánh.

Mua một bánh pizza to hay hai bánh nhỏ? Một bánh 30 cm và hai bánh 20 cm, cái nào nhiều hơn? Nhiều người nghĩ hai bánh 20 cm nhiều hơn, vì 20 + 20 = 40 lớn hơn 30. Nhưng tính diện tích (cũng cần số Pi) thì ngược lại:

Một bánh pizza 30 cm có diện tích lớn hơn hai bánh 20 cm

Một bánh 30 cm có diện tích khoảng 707 cm2, còn hai bánh 20 cm cộng lại chỉ khoảng 628 cm2. Lý do là bánh to ra thì cả chiều ngang lẫn chiều dọc cùng to ra, nên diện tích tăng nhanh hơn nhiều so với đường kính.

  • Ngày 14 tháng 3 được gọi là Ngày số Pi, vì người Mỹ viết ngày này là 3/14. Đó cũng là ngày sinh của nhà khoa học Albert Einstein.
  • Có người học thuộc lòng hàng chục nghìn chữ số của số Pi. Nhưng như các bạn đã thấy, để tính toán hằng ngày chỉ cần nhớ 3,14.